Адалдықтың жүгі – кісі ақысын жемеу
Адам баласының бұл дүниедегі ең үлкен байлығы – адалдық, ар-ұят және таза абырой. Дүние-мүлік уақытша, мансап өткінші, ал адамның жасаған жақсылығы мен өзгеге көрсеткен қиянаты оның атымен бірге қалатыны анық. Қазақ халқы ежелден адалдықты ту етіп, біреудің ала жібін аттамауды, өзгенің ақысын жемеуді адамгершіліктің басты өлшемі санаған. «Біреудің ала жібін аттама», «Адалдық жүрген жерде, адамдық жүреді», «Обал мен сауапты ойлаған озар» деген халық нақылы осының айқын дәлелі.Кісі ақысын жемеу дегеніміз – біреудің мал-мүлкін иемденбеу дегенді білдірмейді. Мәселен, өзгенің еңбегін бағалау, аманатқа қиянат жасамау, біреудің уақытын, сенімін, абыройын қадірлеу, ақысына адал болуды айтады. Кейде адам өзгенің ақысын тек ақша немесе дүние арқылы өлшейді. Алайда кісі ақысын жеудің түрі көп. Біреудің еңбекақысын бермеу, қарызды қайтармау, қызмет бабын пайдаланып әділетсіздік жасау, әлсіздің үлесін иелену, біреуге жала жабу, сыртынан өсек айту, жалған уәде беру де – адамгершілікке жат әрекет. Демек, кісі ақысын жемеу үшін адамның қолынан бөлек, сөзі мен ойы да таза болуы керек.
Ислам дінінде кісі ақысы аса маңызды ұғымның санатына жатады. Дін адамды адалдыққа, әділдікке, мейірімділікке шақырып, өзгенің құқығына қол сұғудан қатаң сақтандырады. Құран Кәрімнің «Ниса» сүресінің 29-аятында адамдарға бір-бірінің мал-мүлкін өзара разылыққа негізделген адал жолмен ғана иелену керектігі ескертіледі. Ал «Бақара» сүресінің 188-аятында өзгенің мал-мүлкін әділетсіз жолмен жемеуге және адамдардың ақысын заңсыз иемденбеуге үндейтін мағына бар.
Аталған қағидалардың түпкі мәні тереңде жатыр. Исламда адамның тек өз міндетін орындауымен бірге өзгенің алдындағы жауапкершілігін сезінуі де маңызды. Біреудің ақысын жеген адам одан кешірім сұрап, келтірген зиянын өтеуге ұмтылуы керек. Өйткені шынайы тәубе – жасаған қателігіне өкініп қана қоймайды. Сол қателікті түзетуге әрекет ету.
Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (с.ғ.с.) хадисінде де кісі ақысына айрықша назар аударылады. Сахих Муслимнен жеткізілген хадисте Алла елшісі кісінің ақыретте намазы, оразасы және зекеті болғанымен, біреуді балағаттап, жала жауып, малын жеп, қанын төгіп немесе ұрып-соғып, сол арқылы адамға зиян келтірген кісі болуы мүмкін екенін түсіндіреді. Мұндай жағдайда оның сауабы жәбір көрген адамға беріледі. Егер сауабы таусылса, жәбірленушінің күнәсы оған жүктеледі. Хадис адамның құлшылықпен қатар, адамдар алдындағы борышына да жауапты екенін ұғындырады.
Осыдан-ақ кісі ақысын жеудің қаншалықты ауыр мәселе екенін аңғаруға болады. Адам қанша жерден діндар, білімді немесе беделді болса да, өзгеге жасаған қиянатын елемеуге болмайды. Өйткені шынайы имандылық адамның мінезінен, әділдігінен және айналасына жасаған қарым-қатынасынан көрінеді.
Қазақтың би-шешендері де әділдікті адамдықтың биік өлшемі санаған. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би секілді даналар ел арасындағы дауларды шешкенде біреудің сөзін сөйлеп, екіншісінің ақысын жемеуге тырысқан. Олар үшін әділ төрелік – ел бірлігін сақтаудың негізі. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген нақыл да осыдан туған. Яғни әділ адам туысына да, танысына да бұра тартпайды, шындықты жеке басының пайдасынан жоғары қояды.
Қазақтың «Ұрлық түбі – қорлық», «Арамнан алған түбі сорға айналар», «Адал еңбек аздырмас, арамдық бойды жаздырмас» деген мазмұндағы өсиет сөздері де адамды таза жолмен өмір сүруге үндейді. Халқымыз біреудің ақысын жеген адамның сырттай байығанымен, ішкі дүниесі тыныш болмайтынын жақсы түсінген. Өйткені адал жолмен тапқан аз дүние адамның көңіліне тыныштық сыйласа, арам жолмен келген мол байлықтың берекесі болмайды.
Кісі ақысын жеудің алдын алу ең алдымен адамның өзінен басталады. Ол үшін әр адам күнделікті ісіне есеп беріп, өзгенің құқығына құрметпен қарауы керек. Біреуден қарыз алса, уақытында қайтаруға тырыссын. Қызметкер болса, өз міндетін адал атқарсын. Басшы болса, қарамағындағы адамның еңбегін бағалап, еңбекақысын әділ берсін. Саудагер болса, тауардың кемшілігін жасырмай, таразыдан жымқырмасын. Қоғамдық мүлікке де өз дүниесіндей жауапкершілікпен қарасын.
Мысалы, бір кәсіпкер бірнеше жұмысшыны құрылысқа жалдап, олар уақытылы әрі сапалы еңбек етті делік. Бірақ кәсіпкер табысын көбейту мақсатында жұмысшының еңбекақысының бір бөлігін бермей, түрлі сылтау айтады. Сырт көзге ол пайда тапқандай көрінуі мүмкін. Алайда ол өзгенің маңдай терімен келген табысты иемденіп отыр. Мұндай әрекет жұмысшылардың отбасына зиян келтіріп қана қоймай, кәсіпкердің де адамдық абыройына нұқсан түсіреді. Ал адал кәсіпкер келісілген ақыны уақытында төлеп, еңбекті бағалайды. Осындай әділдік қана сенім қалыптастырып, берекелі істің негізін қалайды.
Тағы бір мысал келтірейік, екі көрші бір-бірінен қарызға ақша алады. Біріншісі уәде еткен мерзімде қарызын қайтарады, ал екіншісі жағдайы бола тұра, түрлі сылтау айтып, қайтаруды соза береді. Мұның салдарынан бұрынғы сыйластыққа сызат түсіп, арадағы сенім жоғалады. Осы жерде мәселе тек ақшаның көлемінде емес екенін түсінген абзал. Мұнда адамның уәдеге беріктігі мен өзгенің алдындағы жауапкершілігі сыналады. Егер қарызды уақытында қайтара алмайтын жағдай туындаса, оны жасырмай айтып, қарыз берушімен келісіп, нақты мерзім белгілеу – адалдықтың белгісі. Ал қасақана жалтару – өзгенің құқығын елемеу.
Кісі ақысы тек материалдық дүниемен шектелмейтінін де ұмытпауымыз керек. Кейде бір ауыз орынсыз сөз адамның көңіліне жара салады. Ата-бабаларымыз «Жақсы сөз – жарым ырыс» деп, сөздің қадірін білген. Ал «Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле» деген өсиет әрбір сөзімізге жауапкершілікпен қарауды үйретеді. Кейде адам өз сөзінің салдарын бағамдамай, «әзіл ғой» немесе «жай ғана айттым» деп ақталуы мүмкін. Бірақ сөзден жараланған көңілдің жазылуы оңай емес. Сол себепті өзгенің намысын таптамау, қажет кезде кешірім сұрай білу де адамдықтың көрінісі.
Кісі ақысын жемеудің тағы бір амалы – аманатқа адал болу. Біреудің сеніп тапсырған дүниесін сақтау, қызметтік міндетті теріс пайдаланбау, ортақ мүлікке қол сұқпау – баршамызға ортақ жауапкершілік. Мысалы, мемлекеттік қызметкер халыққа тиесілі қаражатты жеке пайдасына жұмсаса немесе өзіне тапсырылған жұмысты әдейі сапасыз орындаса, бұл тек заңға қайшы әрекет қана емес, халық сеніміне жасалған қиянат. Ал мұғалімнің оқушыға әділ баға беруі, дәрігердің науқасқа адал қызмет көрсетуі, басшының қызметкерлерге тең қарауы – кісі ақысын сақтаудың күнделікті өмірдегі нақты көрінісі.
Ендеше, кісі ақысын жемеу үшін адам өз ар-ұятының алдында таза болуы қажет. Әр істі бастарда «Бұл әрекетім біреуге зиян келтірмей ме?», «Біреудің еңбегін бағаламай жатқан жоқпын ба?», «Ертең осы ісім үшін жауап беруге дайынмын ба?» деген сауалды өзіне қойғаны жөн. Осындай қарапайым сұрақтың өзі талай қателіктің алдын алады.
Егер адам біреудің ақысын жеп қойғанын түсінсе, оны жасырып қалуға әрекет етпеген дұрыс. Түзетуге ұмтылғаны жақсы.
Қорытындылай айтқанда, кісі ақысын жемеу – тек діни талап немесе заңдық міндетке кірмейді. Ол – адамдық болмыстың өзегі. Адалдық бар жерде сенім қалыптасады, әділдік бар жерде береке орнайды. Ал өзгенің құқығын құрметтеген қоғамда татулық нығаяды. Әркім өзіне тиесілісін ғана алып, өзгенің несібесіне көз салмаса, еңбекті бағалап, аманатқа қиянат жасамаса, айналасына мейіріммен қараса, өміріміз де мәнді болмақ.
Балтабай ОРДАБЕКОВ
Фото: ашық дереккөзден
