Адалдық өмірлік ұстаным және қоғам­ның мызғымас тірегі ретінде қан­дай маңызға ие? Абай мен Шә­кәрім­дей даналарымыз бұл қасиетті қалай дәріптеген? Осы тақырыптардың төңіре­гінде ой өрбітіп, тарқатар бол­сақ:

Қоғамның әрбір мүшесі өз орнында адал болса, ол қоғамның болашағы баянды. Егер дәрігер – еміне, мұғалім – біліміне, құрылысшы – құрылыстың сапасына, ал басшы – халықтың амана­тына адал болса, мемлекет іргесі берік болады.

Хакім Абай өзінің өлеңінде:

Қайрат пен ақыл жол табар,

Қашқанға да, қуғанға.

Әділет, шапқат кімде бар,

Сол жарасар туғанға.

Бастапқы екеу соңғысыз,

Біте қалса қазаққа.

Алдың – жалын, артың – мұз,

Барар едің қай жаққа? – деп, егер адамда (немесе тұтас халықта) тек қайрат пен ақыл болып, бірақ әділет пен шапағат (мейірім) болмаса, ол қасі­ретке алып келетіндігін айтқан.

Адалдық тек шындықты айту ғана емес, ол – ішкі дүние мен сыртқы бейненің, сөз бен істің бір жерден шығуы. Хакім Абай атамыздың 17-ші қара сөзінде: «Осы үшеуің (қайрат, ақыл, жүрек) бір кісіде менің айтқанымдай табылсаңдар, табанының топырағы көзге сүртерлік қасиетті адам – сол» деп айтылғанындай, осы үшеуі бойында тоғысқан адам ғана нағыз адалдықтың үлгісін көрсете алады.

Шәкәрім атамыздың: «Адамдық боры­шың – халқыңа еңбек қыл. Ақ жолдан айнымай, ар сақта, оны біл!» деген өсиетінен не түюге болады? Бұл сөздердің астарында рухани кемел адам болмысының үш негізгі борышы жатыр.

Бірінші, халқыңа еңбек қыл. Нағыз адалдық – тек өз басыңның қамын ойлау емес, қоғамға, елге пайдамды тигізу деп білу. Адал еңбек – ең үлкен ғибадаттың бірі. Халқына адал қызмет еткен жан Құдайдың алдында да ақ болмақ.

Екінші, ақ жолдан айныма. Ақ жол – адалдық пен шыншылдықтың жолы. Дүниенің азғантай жылтырағына алданбай, қиянатқа баспай, осы жолда табандылық таныту – нағыз ерлік.

Үшінші, ар сақта. Шәкәрім атамыз үшін «Ар ілімі» – ең жоғары ілім. Ар дегеніміз – адамның иманы мен рухани адалдығы. Ар сақтау – өзіңді Құдай көріп тұрғанын бір сәтке де ұмытпай, өз арыңның алдында таза болу.

Егер біз ақ жолдан айнымай, арымызды адалдықпен ұстасақ, біздің әрбір ісіміз адамдық борышымызды өтеген болады. Адалдық – бұл біздің халқымызға береке, отбасымызға ба­қыт сыйлайтын жалғыз жол.

Адалдықтың төресі – рухания­тымыздың адалдығы. Бұл – адамның жалғыз қалғанда да, жұрт алдында да бірдей болуы. Нағыз адалдық – іші мен сыртының бүтіндігі, яғни адамның болмысы мен бейнесінің бір арнада тоғысуы. Кісінің руханияты адал болса, ол екіжүзділіктен ада болады. Оның өзгеге қолымен де, тілімен де зияны тимейді, айналасына тек сенімділік ұяла­тады. Бұл – рухани кемелдіктің айқын көрінісі. Егер біз руханият адал­дығын өмірлік ұстаным етсек, қоғамда шынайы сенім, отбасында бақыт орнары ақиқат.

Қорыта айтқанда, адалдық – қоғам­ды біріктіруші күш. Ол жоқ жерде заң да, бақылау да қауқарсыз.

Қазіргі уақытта қоғамда рухани-адамгершілік құндылықтардың әл­сіреуі, алаяқтықтың белең алуы, отбасындағы дағдарыс пен жастар ара­сындағы жат қылықтардың көбеюі бәрімізді алаңдатуда. Ислам діні адалдықты, әділеттілік пен аманатқа беріктікті қоғам тұрақтылығының негіз­гі шарты ретінде қарастырады.

Адалдық – заң талаптарын орындаумен ғана шектелмейді. Ол жеке тұлғаның мінез-құлқынан, еңбекке көз­қарасынан, қоғамдық міндеттерге жауапкершілігінен және өзгенің құқы­ғына құрметпен қарауынан көрініс табады.

Осы өзекті мәселелерді ескере отырып, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы (ҚМДБ) діни-қызмет аясында 2026 жылды «Ислам және адал қоғам» жылы деп жариялады. Негізгі мақсат – қоғамда әділдік пен адалдық құндылықтарын насихаттау, алаяқтық пен пайдакүнемдікке тосқауыл қою және жас буынды ар-ұят іліміне баулу. «Адал қоғам» тұжырымдамасы әрбір адам­ды өз ісіне, сөзіне және айналасына жауапкершілікпен қарауға шақырады. Бұл бастама қоғам өмірінің барлық саласында адалдық қағидаттарын жүйелі түрде орнықтыруды көздейді. Адал еңбек мәдениетін қалыптастыру, әділеттілік пен жауапкершілікті кү­шей­ту, аманатқа қиянат жасамау және қоғамдық сенімді нығайту – жылдың басты басымдықтары бол­мақ. Бұл – әрбір азаматтың қоғам алдын­дағы жауапкершілігін арттыруға бағытталған маңызды қадам. Біз тек заң алдында ғана емес, ар-ұятымыз бен Жаратушымыз алдында да жауап­тымыз. Сондықтан адал қоғам әрбір отбасынан басталуы тиіс.