Көп жағдайда азаматтар өкілді және атқарушы органдардың құзыретінен тыс үміттерге ие болады (сот шешімін түсіндіруді сұрау, істі қарауға әсер ету немесе сот шешімін заңда көзделген тәртіптен тыс қайта қарауды қамтамасыз ету сияқты сұраныстар). Мұндай жағдайлар сот – мемлекеттік биліктің тәуелсіз тармағы екенін және тек белгіленген процессуалдық ережелерге сәйкес әрекет ететінін толық білмеуден туындайды, ал сот актілерін қайта қарау мәселелері тек соттың өз құзыретіне жатады. Осы жағдайда негізгі міндет сот жүйесінің қалай ұйымдастырылғанын және азаматтар үшін қандай процессуалдық тәсілдер қолжетімді екенін дұрыс түсіндіру.

Мұндай жағдайларды дұрыс түсін­діру үшін сот билігінің мәртебесін анық­тайтын негізгі ережелерге сүйену қажет. Конституцияның 3-бабына сәйкес, мем­лекеттік билік заң шығарушы, атқарушы және сот билігіне бөлініп жүзеге асырылады, олар өзара әрекеттеседі, бірақ тәуелсіз болып қалады. Конституцияның 75-бабы Қазақстан Республикасында әділеттілікті тек соттар жүзеге асыратынын бекітсе, 77-бап соттардың тәуелсіз екенін, тек Конституция мен заңдарға бағынатынын және сот әрекетіне араласу мүмкін еместігін, сондай-ақ жауапкершілікке әкеп соғатынын көрсетеді.

Маңыздысы, Конституция әрбір аза­матқа соттық қорғау құқығын кепілдік береді, оның ішінде сот шешімдерін заңда белгіленген тәртіппен қайта қарау мүмкіндігі бар. Сонымен бірге, Конституциялық Кеңес өз құқықтық ұстанымдарында бұл құқық абсолютті емес екенін және заңмен белгіленген процедуралар мен шарттар шеңберінде жүзеге асатынын бірнеше рет атап өткен. Құқықтың болуы талаптардың автоматты қанағаттандырылатынын немесе шешімнің қайта қаралатынын білдірмейді, яғни сот дәл заң мен белгіленген процессуалдық ережелер шеңберінде дә­лел­дерді бағалайды.

Яғни, сот актілерін қайта қарау тек процессуалдық кодекстерде қарастырылған механизмдер арқылы жүзеге асырылады және тек соттармен орындалады.

Процессуалдық кодекстер келесі апел­ляциялық формаларды қарастырады:

• апелляциялық шағым: шешім заңды күшіне енбей тұрып істі мән-жайына қарай қайта қарау (ГПК 52-53-тарау; АППК 25-27-тарау; УПК 48-49-тарау);

• кассациялық шағым: күшіне енген актілердің заңдылығын тексеру және елеулі бұзушылықтарды жою (ГПК 54-тарау; АППК 169, 169-1-баптар; УПК 52-тарау);

• жаңа немесе қайта ашылған мән-жайларға байланысты қайта қарау, егер бұрын объективті түрде белгісіз фактілер пайда болса (ГПК 55-тарау; АППК 170-бап; УПК 53-тарау).

Прокуратураның осы жүйедегі рөлі де нақты анықталған. Прокурор протест білдіруге құқылы, бірақ сот шешімін өз бетінше өзгерте алмайды.

Осыған байланысты, әділет орган­да­рының қызметкерлері бірізді алгоритмді сақтау маңызды. Азаматтың өтінішіне жауап бергенде мемлекеттік органдардың сотқа араласу құқығы жоқ екенін, сот актісін баға­лай алмайтынын, «қарастыруды», «әсер етуді» немесе «шара қолдануды» сұрап сотқа жолдамаларды жібере алмайтынын түсіндіру қажет. Оның орнына апелляциялық немесе кассациялық инстанцияға шағым беру тәртібі, мерзімі және процессуалдық мүмкіндіктерді түсін­­діру керек, азаматқа қолжетімді механизмдерді көрсетіп, өз құзыретінің шегінен шықпай көмек көрсету қажет.

Қабылдауларда туындайтын типтік сұрақ­тар әдетте сот шешімін жою, істі қайта қарау немесе «жағдайды судьяға түсіндіру» мүмкіндігіне қатысты болады. Мұндай жағдайларда сот актілерін қайта қарау мәселелері тек сотпен және тек процессуалдық формада шешілетінін түсіндіру қажет.

Ең бастысы, әділет органдары осы ба­ғытта жүйелі құқықтық-түсіндіру жұмы­сын қамтамасыз етуі тиіс.

Соттың тәуелсіздігі – билік ұйым­дас­тыру принципі ғана емес, сонымен қатар азаматтың құқықтарын нақты қорғаудың кепілі. Конституциялық Кеңес тиімді сот­тық қорғау тек әділет соттан тыс ықпал­дан еркін болған жағдайда мүмкін екенін бірнеше рет атап өтті. Азаматтарға консти­туциялық принциптер мен процес­суалдық механизмдерді түсін­діру арқылы әділет органдары сот жүйесін дұрыс түсінуге көмектеседі, негізсіз үміттер санын азайтады және заңмен қарастырылған қорғау тәсілдерін қолдануға мүмкіндік береді.

Әділет органдарының қызмет­керлеріне аза­маттарға соттардың тәуелсіздігінің конституциялық негіз­дерін, сот актілерін апелляциялаудың заңда белгіленген тәр­тібін және мем­­лекеттік органдардың құзы­реті шегін түсіндіруде жоғарыда айтыл­ған тұжырымдарға сүйенуге кеңес беріледі.

Бірізді ұстаным қолдану азаматтарды заңда қарастырылған қорғау механизм­дерін­де дұрыс бағдарлауға, түсіндіру тәжі­ри­бесінің бірізділігін қамта­масыз етуге және халықтың құқық­тық мәдениетін арттыруға мүм­кіндік береді.