Қалың малың қанша, қарағым?

Қазір құда түсу жайлы әңгіме басталса болды, ең алдымен «Қалың малың қан­ша, қарағым?» деген сауал қойылатын болды. Бұл сұрақтың астарында дәс­түрге деген құрметтен гөрі материалдық есептің басым түсіп бара жатқанын аңғару қиын емес.

Шын мәнінде, қалың мал деген не? Ол қызды сатып алу ма, әлде қыз тәрбиелеп өсірген ата-анаға көрсетілген құрмет пе? Қазақ қоғамында қалың мал ешқашан қыздың құнын белгілеу үшін берілмеген. Ол – екі әулеттің арасындағы сый­ластықтың белгісі, қыз тәр­биелеген әке-шешенің еңбе­гіне деген ризашылықтың кө­ріні­сі болған. Жаңа шаңырақ көтеретін жастарға береке мен жауапкершілік тілейтін дәс­түрлік рәсімнің бірі еді.

Көшпелі өмір салтында қа­лың мал көбіне мал басымен есептелді. Оның мөлшері әр рудың, әр өңірдің әлеуметтік жағдайына қарай өзгеріп отыр­ған. Ең бастысы – екі жақ­тың келісімі мен түсіністігі болған. Ешкім шамасынан тыс талап қоймаған. Қазіргі қоғам­да жағдай басқаша. Кейде әлеуметтік желіде немесе той дастарқанында қалың малдың көлемі мақтанышпен айтылып жатады. Бірі бірнеше миллион теңге сұраса, енді бірі автокөлік немесе пәтер талап етеді. Мұндай талапты естігенде кей­бір жастың үйленуге деген құл­шынысы төмендеп, некені кейінге қалдырып жатқаны да рас.

Мамандардың пікірінше, отбасын құрудың кешігуіне әсер ететін себептің бірі – үйлену тойының тым қымбаттауы мен оған қатысты шығындардың артуы. Оның ішінде, қалың мал, жасау, той шығындары, құдаларды күту секілді рәсім­дердің шектен тыс бәсекеге айналуы жас жұбайға едәуір салмақ түсіреді.

Өкінішке қарай, кейбір отбасы үшін қалың мал дәстүр емес, табыс көзіне айналып кеткендей әсер қалдырады. Қыздың білімі, тәрбиесі, адамгершілігі емес, «қанша береді?» деген сұрақ алдыңғы қатарға шығып кететін жағдай кездеседі. Мұн­дайда жастардың сезімі мен болашағынан бұрын қаржылық мәселе сөз болады.

Әрине, бұл барлық отбасыға тән құбылыс емес. Бүгінде дәс­түрдің мәнін сақтап, қалың мал­ды символикалық деңгейде ғана алып немесе мүлде алмайтын әулет те аз емес. Олар үшін ең бастысы – екі жастың бақыты мен татулығы.

Қазақта «Қыз – жат жұрт­тық» деген сөз бар. Бұл қыздың бөтен екенін білдірмейді. Кері­сін­ше, қыздың барған жерінде абыройлы болып, екі әулеттің арасын жалғайтын алтын көпірге айналатынын меңзейді. Сондықтан қыздың қадірі ешқашан ақшаға немесе дүниеге өлшенбеген.

Абай атамыз «Малға дос­тың мұңы жоқ малдан басқа» деп бекер айтпаған. Егер құда­лықтың өзегі тек ма­териал­дық мәселеге тірел­се, онда салттың рухани құн­­дылығы көмескілене бас­тайды. Дәстүрдің сәні – оның адамгершілік мазмұнында.

Қалың малдың мөлшерін емес, қыздың тәрбиесін сөз ететін қоғам ұтады. Өйткені тәрбиелі келін – бір әулеттің ғана емес, тұтас ұрпақтың бақыты. Ал тәрбиелі күйеу – қыздың ең үлкен бақыты.

Бүгінгі таңда жастардың баспаналы болуы, тұрақты жұмыспен қамтылуы, өмірге бірге қадам басуы әлдеқайда маңызды. Егер қалың мал дәстүрі осы мақсаттарға ке­дергі келтірсе, онда оның орын­далу жолдарына заман талабына сай қайта қараған жөн шығар.

Дәстүрді сақтау – өткеннің бәрін сол қалпында қайталау емес. Оның түпкі мағынасын жоғалтпай, уақытпен үндестіре білу. Қалың мал да дәл сондай құндылықтың бірі.

Сондықтан «Қалың ма­лың қанша, қарағым?» деген сұрақтың орнына «Екі жас бақытты бола ма?», «Бір-бірін құрметтей ме?», «Болашақ­қа бірге дайын ба?» деген сауал көбірек қойылса, ұтыл­майтынымыз анық.

Өйткені отбасының берік­тігін қалың малдың көлемі емес, өзара сүйіспеншілік, түсі­ніс­тік пен сыйластық айқын­дайды.