ДАЛА ҚЫРАНЫҚасқайып қарсы қаңтарға,
Ақпаннан асау ықпаған.
Бар ма екен, достар, ортаңда,
Шопаннан асқан мықты адам.
Дүлей жел, жауын, бораның,
Қар, мұзың тіпті түк емес.Шырқаса дала қыраны,
Кетпеген оның тілегі еш.
Шопанның білсең бар жайын,
Даладан ізде әрдайым.
Жылы жүз, жарқын жаны оның,
Мөп-мөлдір аппақ қардайын.Ойлары толған ел қамы,
Күндіз-түн демей қашанда.
Аямай жігер-ынтаны,
Бір төл де бермеу шығынға.
Үлгі ісін мұндай ерлердің,
Жыр етіп мендей мақтанбас.
Жемісті болып еңбегің,
Самғай бер шыңға, шопан дос!ТАБИҒАТ МҰҢЫҚұдірет-күш шертсе дағы тер төгіп,
Құлағымда қайран үміт ерте өліп.
Көл-өзендер байлығынан айрылып,
Тоғай жатыр күндіз-түні өртеніп.Ауыр жаза арқаға кеп батқандай,
Алда бізді күтіп жатыр бақ қандай.
Ормандағы құс біткендер шуласып,
Адамдарға мұңын шағып жатқандай.Қарайсың кеп, аянышты күй кешіп,
Қалай бәрі жата алмаған үйлесіп.
Кеше ғана жасыл баулар бой түзеп,
Жағалар да жатушы еді-ау жиде өсіп.Кіре алмады бұл саладан миға түк,
Кеткендей ме жанымызға сый батып.
Тіршіліктің тамырына балта ұрып,
Бәрін-бәрін жатырмыз тек қиратып.Жерде түтін, көкте ойран сынақ кіл,
Әсер етпей жатыр бізге бірақ бұл.
Тіршілікте тоқтау алдын күткен бе?
Нанбасаңыз табиғатқа құлақ түр.О, құдірет нендей жұмбақ бар мұнда?
Әлде сен де естен ауып қалдың ба?
Бүйте берсек, құрта берсек қалдырмай,
Не айтамыз келер ұрпақ алдында?БАТЫР ЖОЛЫ
(Нағи Ілиясовқа арналады)Ұлы ерліктің үлгісі боп нар тұлға,
Ұлағатты із қалдырған артында.
Көз алдыма елестетсем бейнесін,
Сол баяғы қалпында.Айы туып жатса-дағы оңынан,
Айнымаған адалдықтың жолынан.
Қай қызмет, қай белесте жүрсе де,
Сөз ермеген соңынан.Қиянатқа құлдық ұрып кетпеген,
Қорған болған қорғансызға көптеген.
Батырмын деп көкірегін көтеріп,
Елге міндет етпеген.Тірлігіне тәртіп, талап ұнаған,
Тәңірінен тек адалдық сұраған.
Таспен ұрған дұшпандарын құрметтеп,
Аспен ұрған бұл адам.Келді жүріп бір жолменен, бір бетпен,
Кісілігін жұрт қадірлеп үлгі еткен.
Венгерлерде хас батырды қарсы алып,
Төр ұсынған құрметпен.Арайланып атып алдан нұр таңы,
Ағаны аңсап жыр толғайды жұрт әлі.
Әке алдында ақтап жатыр парызын,
Ұл-қыздары, ұрпағы.Жылдар өтер, атар талай таң күліп,
Ағамыздың атақ даңқы жаңғырып.
Ерін сүйген ел-халқы аман тұрғанда,
Батыр рухы – мәңгілік.ТЕРЕҢГРАДПоезд тұрды вагон іші сан халық,
Мен отырмын шетте осыны аңғарып,
Бір жолаушы терезеге қадалды
Көркем, ғажап көріністерге таң қалып.– Бұл қай жер деп сұрай берді таңданып,
– Тереңград, – дедім мен де паңданып.
–Тереңград? Естімегем бұрын мен
Таңқалғандық байқалды оның түрінен.– Қандай ғажап ғимараттар, сәнді үйлер,
Сүйсінерлік сезілді оның үнінен.
Туған жердің тарихынан баяндап,
Жеткізгендей болдым ақын тілімен.– Тереңград, Тереңөзек деген жер,
Тұла бойы тұнған байлық терең жер.
Бұл ауданнан шыққан ақын, ғалым бар,
Шыққан небір ғұлама мен кемеңгер.– Жолаушы дос, енді өтсең бұл жерден,
Басыңды иіп, қайта-қайта сәлем бер.
Бұл ауылдың топырағы да киелі,
Басып қалсаң төбең көкке тиеді.Әрбір жантақ, жыңғылы мен шеңгелін,
Жомарт жұрты баптап дәйім сүйеді.
Жағасында сұлу Сырдың жайқалып,
Сыр талдары Сырға басын иеді.Тыңдай берді ол ұйып мені тамсанып,
Кеудесіне нұр қонақтап қаншалық.
Бұл ауылдың адамы емес, даласы
Жатады ылғи күй тербетіп, ән салып.Қонақ болып келсең мұнда жолаушым,
Кәрі-жасы шығады алдан қарсы алып,
– Жаңалық көп бұл ауылда қызығар,
Жайсаңдардың жатқан терең ізі бар.Қонақ көрсе алдарынан кесе өтпей,
Келіндері сәлем беріп сызылар.
Түсінгендей барлық сырдың мәнісін,
Сүйсінгендей болды оның жаны шын.Қолымды алып Тереңград дегенді,
– Енді міне, ұқтым, – деді танысым.
Қуанғаннан көз алдымнан біртіндеп,
Өтіп жатты қол жеткен бар табысым.Бір керемет сезім билеп бойымды,
Қиял тербеп кете берді ойымды.
Туған жер-ай әттең осы жолаушы,
Көрсе шіркін тоқсан жылдық тойыңды.Поезд жылжып жүрді орнынан қозғалып,
Әңгімеге соңғы нүкте қойылды.
Тереңөзек туған жерім, мекенім,
Сенде білдім өмірдің не екенін.Балалығым ұстап кеткен кездерде,
Топырағыңда аунап-қунап кетемін.
Бір күн көрмей қалсам болды сағынып,
Құшағыңа құстай ұшып жетемін.Алдымыздан атар талай таң күліп,
Атың сенің тұрар көкте жаңғырып.
Тереңград – Тереңөзек туған жер,
Жүрегімде жыр боп жатшы мәңгілік.«МЕН МҰРЫНБАЕВПЫН»...Аудандық газеттің келесі санын әзірлеп жатқан Мұқаңның қасында әдеби қызметкер Тыныштық Мұрынбаев отырған көрінеді. Кенет телефон шылдыр етіп, ар жақтан аудандық партия комитетінің екінші хатшысы Файзулла Көзбаевтың өктем дауысы естіледі. Мұқаң трубканы Тыныштыққа ұстата қояды.
– Алло, бұл кім, мен Көзбаевпын.
– Мен Мұрынбаевпын.
– Әй, мен саған райкомнан Көзбаевпын деп тұрмын ғой.
– Дұрыс қой, мен редакциядағы Мұрынбаев­пын.
– Әй, оңбаған кімді мазақтап тұрсың? Қазір әкеңді танытамын. Маған редакторды шақыр, – дейді хатшы.
Содан редактор барып, барлық жағдайды түсіндірген соң ашулы Көзбаев сабасына түседі.«БҰЛ РАЙФОДАН ҒОЙ»Ауылдың белсенді тілшісі Байназар Сүлейменов ағамыз әуелі мақаласын хатқа салып, соңынан іле-шала телефон соғып хабар­ласады екен. Әбден мезі болған Мұқаң телефонда Байекеңнің дауысын тани қойып, «Бұл райфодан ғой» дейтін көрінеді. Байекең қайта телефон соғады, «Прокуратура тыңдап тұр» дегенде, ол кісі, «ойбай, кешір, інім, мен редакцияны сұрап едім, мына оңбаған қыздар сіздерге қосыпты-ау» деп қиналатын көрінеді.
Кейін мән-жайды білген соң Байекең Мұқаңа:
– Әй, інім-ай, мені Шағанның телефоншы қыздарымен қырғи қабақ етіп қойдың-ау, – деп өкпесін айтыпты.«МЕН КОММУНИСПІН ҒОЙ»Баймахан Уызбаев Мұқаңа қайнаға, ал Сұлтан Қожаниязов бажа екен, Мұқаң екі шалды жиі-жиі шатастырып, тірліктерін қызық­тайды. Бірде Сұлтекең:
– Байекең сіздің тапқан табысыңызды, алған ақшаңызды қызғанады-ау, «ол нағыз пара­қор адам» деп жамандайды, – депті.
Бірде Сұлтекең бір бөлек ақшаны кеңсесінде отырып, столдың үстіне қойып санай бастайды. Манадан бері мақаласына тақырып таба алмай отырған Уызбаевтың оған көзі түсіп кетеді. Көзілдірігінің астынан қайта-қайта қарап ақы­ры шыдамай Мұқаңның бөлмесіне келеді.
– Саған айттым ғой, Сұлтан нағыз парақор деп. Тағы біреуден көп ақша алған, санап жатыр, – дейді.
– Байеке, сіз неге пара алмайсыз? Сондай табыс табу қолыңыздан келмей ме? – дейді Мұқаң. Сонда Байекең:
– Мен коммуниспін ғой, – депті.
– Сұлтекең коммунист қой?
– Өй, ол партияға бір кіріп, бір шығып жүр­ген адам емес пе? – деп қиналатын көрінеді Байекең. «ҚАЙТЫП СОҚПАЙ КЕТТІ»...Мұқаңның әріптес інісі, сол кездегі облыс­тық «Ленин жолы» қазіргі «Сыр бойы» га­зетінің тілшісі Қайырбек Мырзахметов «Іңкәр­дария» қой совхозына жиі-жиі барып, осы шаруашылықтың бас зоотехнигі Жомарт Ақпанбетовты мазалап, келген сайын бір тоқ­тыдан алып кетеді екен. Әбден шаршаған Жомарт Мұқаңа мұңын шағыпты. Содан Мұқаң ойланып, мына бір шумақ өлеңді жазып, Жомартқа берген көрінеді.Мен сені деуші едім бір ойшыл адам,
Бұл совхоз құрып, әбден ойсыраған.
Қайырбек, сен де қызық жан екенсің
Апталап Жомарттардан қой сұраған.
Мұқаңның осы сәлемдемесін Жомарт бірде Қайырбектің қолына ұстата салыпты. «Содан қайтып Қайырбек бізге соқпайтын болып кетті» деп қарқ-қарқ күледі Жомарт Ақпанбетов.