Біз ас бөлмеде отырдық. Бір-бірі­міз­ге қарап, осы уақытқа дейін жанымды жегідей жеген сұрақты қоюға бел байладым.

– Айтшы, сен неге мұны істедің? Күн сайын. Түні бойы?

Ол көзін төмен түсірді:

– Өйткені мен бір бөлмеде жатудың, жаныңа ешкім келмеудің қандай екенін білемін.

Ол жанарын көтергенде, ешкімге айтпаған бір сырды көрдім.

– Анам мен он екіге келгенде қайтыс болды, – деді ол. – Мен бір өзім оның жанында болып қарадым. Әкем ішетін. Көршілер сирек келетін. Мен ұйықтамауға тырысатынмын. Өйт­кені ұйықтап қалсам, анам кетіп қала­тындай еді. Сондықтан оның жанында күні-түні отырдым. Бір өзін қалдыруға қорқатынмын.

– Сіз ауырып қалғанда – деп сөзін жалғастырды, – сол қорқыныш қайта оралды. Мен кетіп қала алмадым. Қорықтым. Түсінесіз бе?

Мен ештеңе дей алмадым, тама­ғыма өксік тығылды. Ол жай ғана маған көмектеспеген екен. Ол өзі­нің қорқынышын басынан қайта өткі­зіп­ті. Ол өзінің анасын құтқара алма­ғандықтан, мені де жоғалтып аламын деп қорқыпты.

Бұл сөз менің шын мәнінде жүре­гімді елжіретті. Орнымнан тұрып, жанына барып, өмірімде алғаш рет оны құшақтадым.

– Қызым, мені кешірші... Барлығы үшін, жылдар үшін, қатты болғанымды, сөздерімді, – деп сыбырладым.

Ол жылап жіберді, мен де көз жасыма ерік бердім.

Сол күннен бастап барлығы өзгерді. Енді ол үйіме қонақ емес, туғаным ретінде келетін болды. Мен оған түскі ас дайындадым. Ол жұмысы жайлы айтып береді. Бірге күлеміз, қуанамыз, бұрын арамызда үнсіздік болмағандай күй кешеміз.

Ұлым арамыздағы өзгерісті бірден байқады.

– Анашым, татуластыңдар ма? – деп сұрады.

– Біз жай ғана түсіністік.

Ұлым басын изеді, ол бақытты еді.

Бір апта өткен соң киім-кешегімді жинастырып отырғанымда, сүлгілердің арасынан тағы бір қағаз тауып алдым. Қағазда үш сөз жазылған:

«Мен үнемі жаныңыздамын». Жазу­дың төменгі жағында күні жазылыпты. Ол күн мен ауырып жатқан жеті күннің бірі еді. Кеудеме қағазды қысып тұрып, ол баламның әйелі ғана емес, менің өмірімнің бір бөлігі екенін білдім. Менің адамым. Менің тіреуішім. Менің қызым.

Ауруымнан әбден айықтым. Бұл дерт соңынан әлсіздікті емес, жақ­сылықты әкелді. Мен оның ұялшақ, өзіне сенімсіз, үндемейтін адам емес, кері­сінше күш-жігері мықты, қайтпас қайсар, жақсы көре білетін адам екенін көрдім. Бұл өткен жеті күнде ол мені жақсы көретін адам екенін көрсетті. Менің ойымдағыдай ол тек маған қам­қорлық көрсету үшін жүрмепті, ол ту­ған адамым болғандықтан жанымнан кетпепті.

Бұл жазба хатын тауып алғаныма да бір апта өтті. Үйім шын мәнінде басқаша болған секілді. Үйдің қабырғаларына жы­лылық орнатады деген ойым қате екен, оны жылытатын – адамдар. Деген­мен қабырғалар қайырымды болатынын түсіндім, өйткені қабырға бар жақсыны өзіне сіңіреді.

Мен үйімде еркін қозғалатын бол­дым. Аяқасты жөтел қысады деген ойдан да арылдым. Кейде сырт­қа құ­лағымды салатын болдым. Келінім­нің алыстан келе жатқан аяғының ты­қырын естіп, міне, сәл уақытта есіктегі кілт бұралып, ішке кіріп кел­геніне шын қуанатын болдым.

Сол күні оның қолында сорпа құйылған ыдыс болды, тағы пакетке салынған жемістері де бар еді. Үндеместен бар­лығын үстелдің үстіне қойды, пли­таның бетіндегі сүлгіні жөн­деп барып маған қа­рады.

– Жағдайыңыз қалай? – деді дыбысын қатты шығармай.

– Жақсымын, едәуір жақ­сымын. – Өзіме таңыр­­қадым, осынша жы­лы сөзді қалай айт­қа­ныма. Ол сәл жымиды.

Мен шай құйып бердім. Ол маған қарсы отырды. Біздің арамыздан жаңа жақындататын жол пайда болғандай еді. Екеуіміз де үндемедік. Бұл үнсіздік тыныштықтың белгісі еді.

– Бірдеңе сұрасам бола ма? – деді ол тыныштықты бұзып.

Мен басымды изедім.

– Неліктен сіз бұрын менен өзіңізді алшақ ұстадыңыз?

Бұл сұрақ ешқандай зілсіз, жаныма бататындай емес еді. Бірақ ұзақ жыл жанымда жасырып жүрген ойыма дәл түскен еді.

Мен күрсіндім.

– Білесің бе... мен өте қиын адам болдым. Күйеуім ерте дүниеден өтті. Ұлым тез өсіп кетті. Ал мен болсам... – Оны жоғалтып аламын ба деп қорық­тым. Оның махаббатын емес, оның назар ау­дарғанын күттім. Түсі­несің бе?

Ол басын изеді. Қолындағы қасы­ғын үстел үстіне қойды.

– Ал ол үйленген соң тіпті жүрегімде қорқыныш орнады. Менің орнымды бөтен адам алып қойғандай, жас адам, жақсы адам.

– Мен ешқашан сіздің орныңызды аламын деп ойлаған емеспін, – деді ол.

Сонда мен өмірімде бірінші рет оның дауысын, ренішін естідім.

– Білемін, – дедім мен. – Мен ақымақ болдым. Менің алдымда тек қорқыныш болды. Егер адам бірдеңеден қорықса, міндетті түрде қателік жасайды.

– Мен қателік жасадым, – деп мойындадым. – Бұл сен үшін ауыр болғанын да білемін.

– Шынымды айтайын ба? – деді ол.

– Айт.

– Арасында – иә. Әсіресе мен сізге көмектескім келгенде, сіз өзіңіз жасаймын дедіңіз. Мен бұл сөзден соң қатты ұялдым. Тұңғыш рет өзімді соның көзі­мен көргендей болдым. Мықты, тәуел­сіз әйел емес, керісінше қырсық, сенбейтін, тұйық адамды.

– Кешір, – дедім мен.

Бұл сөзді әрең айттым, бұл сөзді өмірімде бірінші рет айтып тұрғандай.

– Мен бұрын кешіргенмін, – деді ол. – Ал қазір... бізде бәрі басқаша емес пе.

Мен теріс қарадым, көзімнен аққан жасты жасыру үшін.

Ертесіне келінім келіп маған шағын қорап әкелді, кәдімгі картон қорап. Бетін­де жапсырмасы бар. Ондағы жазу­дың кімдікі екенін таныдым.

«Марина Степановнаға. Күшіңіздің келгенін сезінген кезде ашыңыз» делін­ген жазуда.

Үстелдің үстіне қорапты қойды да былай деді:

– Мұны сізге өткенде бергім келген, ауырғаныңызда. Бірақ сіз өте әлсіз едіңіз.

– Онда не бар? – деп сұрадым.

– Хат. Оны ашып оқисыз ба, ашпайсыз ба өзіңіздің еркіңізде.

Қорапты қолыма алғанымда, жү­ре­гім аузымнан шығып кетердей дүр­сілдеді.

Хат? Одан ба?

Қорапты үстелдің үстіне қойып, ол кетіп қалды. Ал мен сол күйі отырдым, оны ашсам өмірімнің астан-кестеңі шы­ғатындай.

Оны мен кешкісін аштым. Екі бет қағазға жа­зылған алғашқы сөздерді оқи бастағанымнан-ақ дірілдеп кеттім.

«Бұл хатты оқып отырсаңыз, сіз аяғыңызға тұрған болдыңыз. Барлық қор­қыныш артта қалғаны. Бас­тысы, мен сізге осы уақытқа дейін бетіңізге айта алмаған бар шындықты айта аламын.»

Үстел шетін саусақтарыммен қатты қыстым. Әрі қарай оқыдым.

«Мені сіз қабылдамадыңыз, оны білемін. Оны сіздің әрбір көзқа­ра­сыңыздан сезетінмін. Маған бұл өте ауыр болатын. Бірақ мен ашуланбадым. Білесіз бе неге екенін, адамдар өзіне ең қымбатты адамына ғана солай ашуланады».

Одан әрі көз алдымды тұман басты. Өз-өзіме келіп одан әрі оқыдым.

«Мен ешқашан сіздің орныңызды басу­ды ойламадым. Мен өз орнымда болғым келді. Менің қандай екенімді көрсе екен деп тіледім. Бірақ оған уақыт керек болды, оны түсіндім. Ал уақыт деген қырсық нәрсе. Ол күткен кезде келмейді, кеш болғанда ғана келеді. Немесе мүлдем күтпегенде».

«Сіз мені жақсы көруге міндетті емессіз. Егерде сіз маған кішкене болса да жақын болуға мүмкіндік берсеңіз, сізге алғысым шексіз».

Мен қолыма хатты ұстап ұзақ отырдым. Содан соң көз жасыма ерік бердім, сөйтіп ішімдегі қатып қалған нәрсенің бәрі сыртқа шықты.

Осы хаттан кейін оған басқаша қарайтын болдым. «Баламның әйе­ліне», «жас, ештеңеге түсінбейтін адамға» немесе «өте жұмсақ мінезді қыз­ға» қарағандай емес, мен одан адам­ды көрдім. Жаны мықты, иығында ауыртпалығы бар, артық сөзсіз, көз­бояу­шы­лықсыз жақсы көре алатын адамды көрдім. Оның үнемі қолын же­ңіне тығып тұра­тынын, бірдеңе ой­лағанда саусақтары дірілдейтінін, өзінің ба­лалық шағы туралы мүлдем айт­пайтынын байқадым.

Бір күні батылдық танытып сұра­дым:

– Сенің әкеңе не болды?

Ол ұзақ үнсіз отырды.

– Екі жыл бұрын қайтыс болды, – деді. – Бірақ біз ұзақ уақыт хабарсыз кеткен едік.

Мен не үшін деп сұрағым келді де, үндемедім. Бұл сұрақ оған ауыр тиетінін білдім.

– Білесіз бе, – деді сәлден соң, – осында келсем, бұл жер жылы көрінеді. Шын мәнінде. Мен үшін қол жет­пеген үйім секілді.

– Жылы? Менің үйімде? Мен үшін суық болған үй ме?

Ол күлімдеді:

– Ал қазір бұл үйде жылылық бар.

Мен бұл үйдің кімнің арқасында жылы болғанын түсіндім...

Бұл кешкісін болды. Әдеттегідей қолында тамағы бар ыдыспен келді. Бірақ оның көзінде қиын шешімге келгендей бір қорқыныш болды.

– Сізбен әң­гі­мелесуге бола ма? – деді үс­тіндегі паль­то­сын шешіп.

– Әрине.

Біз үстелге отыр­дық. Ол қолындағы сал­феткасын бұралап ұзақ отырды.

– Марина Степановна... мен сіздің не ойлап отыр­ғаныңызды білемін. Мені өте жұм­сақ деп ойлай­сыз. Адам­дардың ың­­­ғайына көне бе­реді деп. Бірақ... олай емес.

Мен таңдана қара­дым.

– Мен шыдам­дымын, иә, бірақ адам­дардың бойынан мейірім көр­­гім келеді.

Бір кезде ол маған өзіне сенімді көз­қараспен қарады.

– Өзіңіз көрмесеңіз де, мен оны сізден де байқадым, – деді ол.

Тамағыма бірдеңе тұрып қалғандай өзімді біртүрлі сезіне бастадым.

– Бірақ мен ондай емеспін. Мен жақсы көретін адамымды қорғай аламын. Егер сіз туралы біреу жаман айтса, мен үндемей қалмас едім.

Оған қарап тұрып, оны бұрын әлсіз деп айтқаныма сенбедім. Тәңірім-ау, ол бәрімізден де мықты ғой.

– Сен ғажап қызсың, – дедім мен.

– Мен тек сіздің мені шынайы еке­німді көрсе деп ойладым.

Сол кезде мен көзім жеткенін түсін­дім.

Екі аптадан соң балам келді. Ас бөл­меде отырып, өзіне шай құйды да былай деді:

– Анашым, сендер бір-біріңе жақын­дай түскендеріңді байқадым. Бұл мен үшін өте маңызды.

– Мен үшін де, – дедім.

Ол күліп жіберді.

– Білесің бе... – дедім мен, – мен қызым болғанын қалап едім.

Ол басын көтерді.

– Анашым...

– Меніңше қызым бар секілді.

Ол орнынан тұрып, мені құшақ­тады, бұлай ол мені көптен бері құшақ­тамаған еді.

Сол сәтте мен мынаны түсіндім: біз­дің отбасылық бақыт тым-тырыс, жұмсақ қар секілді болыпты. Қатты, дра­малық емес, айқай-шусыз. Тек қана қамқорлықпен, кешіріммен және махаббатпен.

Кешкісін ол әдеттегідей келді. Оның қолында өте үлкен емес, аппақ қалам­пырдан құралған шағын гүл шоғы бар еді.

– Бұл сізге, – деді ол. – Жай әшейін.

Гүлді алып, иіскедім де күлімдедім:

– Рақмет, жаным.

Ол кеткісі келіп еді, мен тоқтаттым:

– Тұра тұршы.

Ол бұрылды.

– Бұрыннан бері айтқым келіп еді. Қазір ғана айтуға бел буғаным ақымақтық.

Ол артық қозғалуға қорыққандай ор­нында тұрып қалды.

– Сен маған енді қызымдайсың, – дедім.

Ол аузын алақанымен басты. Оның көзінен ыстық жастың ытқып кеткенін көрдім.

– Үлкен рақмет, – деді ол. – Мен бұл сөзді ұзақ күткенімді білсеңіз.

Біз құшақтастық. Қатты құшақ­тастық. Ұзақ жылға созылған түсін­беу­шілікті, ауырлықты, өткеннің көлең­кесін ұмыту үшін.

Енді менің қызым бар. Ал оның анасы бар. Үйі де бар. Бұл үй ұзақ уа­қыт тыныштықта болғандықтан енді жаңаша тыныс алғандай болды.