Конституция – тұрақтылық пен келісімнің кепілі
![](/uploads/posts/2023-08/medium/1693330373_3b8504e0-18dd-4da3-b82e-6afc92ee84c2.jpg)
– Руслан Темірханұлы, ел тарихында сонау Қазақ хандығы тұсында құрылған мемлекеттің өз Заңы болғаны белгілі. «Жеті жарғы», «Қасым ханның қасқа жолы» т.б. заңдар жинағы мемлекеттің негізін қалаған құжаттар екені рас. Осы уақыт аралығында қабылданған Конституцияның тарихы жайында, ондағы өзгерістер турасында айтсаңыз?
– Қазақ елінің тарихы жүздеген ғасырды құраса, мемлекеттің негізі Қазақ хандығы құрылған жылдан, яғни осыдан 558 жыл бұрын қаланған. Ең алғашқы Ата Заң деп хандық кезінде қабылданған «Жеті жарғыны» айтамыз. Бұл заң жинағы «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолының» заңды жалғасы әрі ұлтымыздың ұстанымы, әдет-ғұрпы деп айтуға толық негіз бар. «Жеті жарғы» сан ғасырлар бойы еліміздің басты Конституциясы ретінде өз өміршеңдігін дәлелдеді. Десек те уақыттың алға жылжуымен қоғамда түрлі өзгерістің болуы заңды құбылыс. Мемлекеттің тұтас құрылымы өзгеріске ұшырап, жаңа заң жүйесі қабылданды. 1926 жылы қабылданған Конституция Қазақ АКСР-ның тұңғыш Заңы болды.
Сонан соң екінші мәрте 1937 жылы, үшінші рет 1978 жылы Қазақ КСР Конституциясы қабылданғаны белгілі. Тәуелсіздігін алған мемлекетіміздің алғашқы Конституциясы 1993 жылы 28 қаңтарда қабылданды. Конституция арқылы елімізде парламенттік республика құрылымы бекітілді. Сонан соң 1995 жылы 30 тамызда республикалық референдумда жаңадан Ата Заң қабылданды. Парламент Сенат және Мәжіліс болып екі палатаға бөлінді. Конституция Парламенттің функциясын Президент, Үкімет, Парламент деп үш институтқа бөлуімен ерекшеленді. Мұнан соң да әр жылдары еліміздің басты Заңына бірнеше рет өзгерістер енгені мәлім. Яғни, алғашқы 1993 жылғы Конституцияға 6 рет өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Бұл өзгерістер референдумсыз қабылданды.
Бүгінде Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Жаңа Қазақстан құру идеясын ұсынып, ол халық тарапынан толық қолдауға ие болды. Қолданыстағы Конституцияға түзету енгізуге қатысты референдум өткізуді 2022 жылдың 29 сәуір күні Қазақстан халқы Ассамблеясының 31-сессиясында айтқанын білесіздер. Мемлекет басшысы бұл туралы: «Конституцияға түзетулер енгізуді Парламент қарайды деп ойлаған едік. Бұл – қолданыстағы заңнамада орныққан рәсімнің бірі. Алайда алдағы ауқымды әрі маңызды өзгерістер ел болашағына айрықша әсер етеді. Сондықтан мен Ата Заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөнінде республикалық референдум өткізуді ұсынамын» деді. Сөйтіп, Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылғы 5 маусымда республикалық референдум өткiзу туралы Жарлыққа қол қойды.
Осылайша, Қазақ елі аталған мерзімде референдумға қатысып, «Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы заңының жобасында баяндалған Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтыруларды қабылдайсыз ба?» деген сұраққа жауап беріп өз таңдауын жасады.
– Шын мәнінде ел-жұрт республикалық референдумға қатысып, Конституциялық өзгерістерді қолдап дауыс берді. Осы өзгерістер негізгі Заңды жетілдіре түсті деп айта аламыз ба?
– Қазақстан халқының референдумда дауыс беруге тиісті азаматтардың 68,06 пайызы қатысып, оның 77,18 пайызы Конституциялық өзгерісті қолдап дауыс бергені – қоғам дамуы үшін билік пен халықтың пікірі бір жерге тоғысқанның дәлелі. Бүкілхалықтық референдумның негізінде Жаңа Қазақстанның жаңа Конституциясы қабылданды. Әрине, Қазақстан Республикасының Ата Заңына енгізілген өзгерістер мен толықтырулар еліміздің негізгі Заңын жетілдіре түсті деп айта аламыз. Соңғы өзгерістер мен толықтырулар енгізілген Қазақстан Республикасының Конституциясы 9 бөлім, 99 баптан тұрады. Конституциялық заңдар мен заңдарды қабылдау тәртібін, сондай-ақ Конституциялық Соттың қызметін айқындайтын Қазақстан Республикасының Конституциясының ережелері 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді.
– Жаңа Конституциядағы өзгерістер туралы толықтырып айтсаңыз?
– Конституциядағы өзгерістерге келсек, бұдан былай Қазақстан Республикасында суперпрезиденттік басқару формасынан күшті Парламенті бар президенттік формаға көшті. Жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі болады. Президенттің жақын туыстарының саяси мемлекеттік қызметші, квази мемлекеттік сектор субъектісі басшылары лауазымдарын атқаруға құқығы жоқ. Жаңа Заң бойынша Қазақстандықтар өз бетінше Конституциялық Сотқа жүгіне алады.
Одан бөлек, өлім жазасына тыйым салынады. Ешкімнің адам өмірін қиюға құқығы жоқ. Сонымен қатар Мәжілістің депутаттық корпусы аралас сайлау жүйесі бойынша құрылады. Сенаттағы Президенттік квота қысқарады, Мәжілістегі ҚХА квотасы жойылады. Мажоритарлық жүйе депутатты сайлаушылардың қалауы бойынша шақыртып алуға мүмкіндік береді. Оған қоса, Тұңғыш Президенттің ерекше рөлі мен артықшылықтары туралы ережелер алып тасталды.
– Айбарлы Ата Заңымыз – Тәуелсіз мемлекетіміздің тірегі, тұрақтылық пен келісімнің, бейбітшілік пен жасампаздықтың айқын кепілі деп айтуға толық негіз бар деген пікірмен келісесіз бе?
– Әрине, ел Конституциясының арқасында Қазақстан халқы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырды. Соның негізінде қоғам мен биліктің тұрақтылығы қамтамасыз етілді. Конституциялық принцип және оның нормасы еліміздің егемендігін, экономикалық реформасын нығайтудың басты құралына айналды. Елде заңдылық пен конституциялық тәртіптің салтанат құруы негізгі қағида саналады. Заңдылықты бұлжытпай орындау немесе сақтай білу жауапкершілігі Қазақстанның тұрақты дамуына жағдай жасап келеді. Мемлекетіміздің өзекті деген бағыт-бағдарындағы барлық құқықтық қызметтің өркен жаюына Ата Заңымыз жол ашып берді. Осы арқылы әрбір азамат өзін мемлекет міндетті түрде қорғай алатынын нық сезінді, конституциялық заңдылық азаматтар мен адамдардың құқығына және бостандығына нақты кепілдік беретініне кәміл сенді.
Ел егемендігін алғаннан бергі уақыт ішінде конституциялық және құқықтық жүйені эволюциялық тұрғыда сатылап реформалау нәтижесінде мемлекеттік биліктің тиімді жүйесі қалыптасты. Конституция бойынша еліміздің басқару билігінің үш түрі – заң шығарушы, атқарушы және сот билігінің құзыреттері нақтыланған. Биліктің заң шығарушы тармағы – Парламент, атқарушы тармағы – Үкімет, сот билігін тек қана сот жүзеге асырады.
– Конституцияда сот жүйесіне, оның қызметіне қандай басымдық берілген?
– Мемлекеттің басты құжатына сәйкес, сот жүйесі органдары ел дамуына, азаматтардың әлеуметтік ахуалын реттеп, құқықтық көмек көрсетуге қызмет жасайды. Конституцияда Қазақстан Республикасының ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары деп бекітілсе, бұл – Ата Заңымыздың бұлжымайтын темірқазығы 28 жыл ішінде өзгерістер мен толықтыруларға талай түскен Конституцияда өз мәнін жоғалтқан емес.
Ата Заң – Қазақстан Президентінің бейбітшілік пен келісімді нығайтып, мемлекеттік билік пен басқаруды жүйелейді. Сол себепті де Қонституцияны түрлі саладағы түбегейлі реформаларды орындаудағы, демократиялық институттарды дамытып, әлеуметтік жаңғыртуды жүзеге асырудағы нық қадамдарының берік тұғырнамасы санаймыз. Сондықтан Қазақстан халқы Ата Заңдағы өз құқықтарын нақты біліп, сол заңдылықтарды ұстанып, ел дамуына елеулі үлес қосса, мемлекетіміз қарқынды дами түсетіні анық. Бұл тұста, әрбір қазақстандық еліміздің басты құжатына құрметпен қарауы қажет. Барша сырдариялықтарды Конституция мерекесімен құттықтаймын. Ата Заңымыз айбарлы болсын!
– Сұхбатыңызға рақмет!
Сұхбаттасқан Бибісара ЖАНӘЛІ