Еңбектен бақыт тапқан ер – ана
![](/uploads/posts/2023-01/medium/1674537792_1623130637_1402816301_baldyrgan-mustapaeva.jpg)
Балдырғанның балалық шағы сол замандағы бәріміздің балалық шағымыз сияқты ауыр уақытта өтті. Елдің басына түскен барша қиындық, Ұлы Отан соғысының зардабы оны ерте еңбекке араласуға мәжбүр етті. Ерте есейді, қалай болғанда балаларды жеткіземін деген ана арманының орындалуына әлі келгенше демеу болды.
1963 жылы Оразбай мен Балдырған сол кездегі Қазақ ССР-ның 50 жылдығы атындағы, қазіргі Н.Ілиясов атындағы кеңшарға көшіп келіп, күріш екті, осы жерде біз тағы кездестік. Бірі диқан – механизатор, бірі күрішші болып абыройлы еңбек етті.
1970 жылы отбасымен Шіркейлі кеңшарына қоныс аударып, диқаншылықты әрі қарай жалғастырды. Бұл шаруашылықта күріш егуді 1971 жылдың көктемінен бастады. Міне, осы көктемнен бастап Балдырғанның Шіркейлі шаруашылығындағы қысы-жазы бір толастамайтын бейнеті мен зейнеті қатар жүретін қарбалас еңбек жолы басталды. Жолдасы Оразбай 40 жасында кенеттен дүние салып, бес баламен жесір қалды. Халықта «далаға барып ат ойнатқан, үйге келіп құрт қайнатқан» деген сөз бар ғой, Балдырған жұмыс басында, кетпені қолында, күндіз-түні бір тынбай еңбек етсе, үйге келген соң балаларының бабын жасап, олардың отбасын құруына, оқып, білім алуына, азамат болып өсуіне бүкіл өмірін арнады. Мен ол кезде аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы болып сайланып, Тереңөзекке қоныс аударғанмын. Шіркейлі кеңшарында аудандық партия комитетінің өкілі болып әр саладағы жұмысына араласамыз. Балдырғанның көктемде күріш тұқымын сепкеннен бастап, күрішті балаша мәпелеп, жаздың аптап ыстығында басын орамалмен орап алып, иығында кетпен күріштіктің арасында жүргенінің, күзде егін жинауда комбайнның алды-артында бір десте алтын дән үшін арпалысып жүргенінің талай куәгері болдым. Осы күнге дейін Балдырған менің жадымда сол көріністермен қалып қойды.
Жазбаның басында Балдырғанның оқуын әрі қарай жалғастыруға мүмкіндігі болмағанын айтқан болатынмын, енді оның білім ошағы, университеті де өмірдің өзі болды. Диқаншылық кәсіп оны шыңдады, жеңіске ұмтылдырды, ізденіске жетеледі. Шіркейлі кеңшарының озат күрішшілері Қыдырқожа Майлықожаев, Орынкүл Сүлейменова, Орынбек Ахметовтердің диқаншылық мектебінен үйреніп, көп ізденді, егіншіліктің ғылыми жетістіктерін көңілге тоқып алуға тырысты. Күрішті сепкеннен бастап, пісіп-жетілгенше атқарылатын агротехникалық шараларды бұлжытпай орындауды өзіне басты міндет етіп қойды және дер кезінде берік сақталуын қамтамасыз етті. Осындай үйде де, түзде де тынымсыз еңбек, ізденіс, маңдай тер, табан ет, науқан кезіндегі аласапыран қарбалас, күндіз күлкі, түнде ұйқы көрмей өткізген көктемдер мен алтын күздер өз нәтижесін бере бастады. Жыл сайын 60-70 центнерден кем емес өнім алынып жүрді. Енді ең жоғары өнім үшін күрес басталды. 1971-1988 жылдар аралығында 60-70-100 центнерден өнім алды. Өз звеносына жас күрішшілерді қабылдап, енді өзі де жастарға тынымсыз еңбекпен жинақтаған тәжірибесін үйрететін болды. Сол кездегі өзінің айтуы бойынша, қойын дәптеріне көктемде қай күні тұқым себілді, суға бастырылды, кейін қай күні тыңайтқыш берілді бәрін жазып жүреді екен де, келесі жылы сол жерге күріш егетін болса, бұрынғы жазған мерзімдерімен салыстырып отырады екен. Осындай ұзақ жылғы тынымсыз еңбегі, алған жоғары өнімі үшін мемлекет тарапынан жоғары марапаттарға ие болды.
Совет Одағы Жоғарғы Кеңесінің 13 желтоқсан 1972 жылғы Жарлығымен «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалімен, 1974 жылы Еңбек Қызыл Ту, 1976 жылы Ленин орденімен марапатталды. «Шіркейлі» кеңшары, оның еңбекшілері, еңбек озаттары үшін оныншы бесжылдық өсу-өркендеу, экономикалық-әлеуметтік жағынан даму жылдары болды, ал күрішші Балдырған үшін 1981 жыл жұлдызды жыл болды. Осы оныншы бесжылдықтың қорытындысы және көп жылдар бойы жемісті еңбегі, өзіне бекітілген күріштің әр гектарынан 103,6 центнерден өнім алғаны үшін Балдырған Мұстапаева 1981 жылғы 19 ақпан айында Социалистік Еңбек Ері атағын алып, «Алтын жұлдыз» және Ленин орденімен марапатталды. Бұл қарапайым еңбек адамы Балдырған үшін көп жылғы бейнетінің зейнеті болды, жұлдызы жанды, басына бақ құсы қонды.
1984 жылғы 12 наурызда «Тың жерлерді игергені үшін» медалімен, Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістігі көрмесінің (ВДНХ) 1985 жылы 20 наурызда алтын, 1988 жылы 6 мамырда күміс медальдарын алды. Ауылшаруашылық өндірісінде көп жылдар бойы жемісті қызмет атқарғаны және қоғамдық өмірге белсене қатысқаны үшін Қазақ ССР Жоғарғы Советінің Президиумы 1989 жылғы 28 февральдағы Указы бойынша Қазақ ССР Жоғарғы Советінің Құрмет грамотасымен наградталды. Қазақстанның «Алтын кітабына» жазылды. Міне, жоғарыда аталып кеткен марапаттардың бәрі күндіз-түні, жатпай-тұрмай еткен еңбектің еленгені, өз отбасын, елін, жерін, ұлтын сүйген қарапайым қазақ қызының елінің дамуына қосқан үлесінің бағалануы. Әрине, Балдырғанның осындай биікке көтерілгеніне, абыройының асқақ болуына, Еңбек Ері атануына өмір сүрген, еңбек еткен ортасы, «Шіркейлі» ауылының тұрғындары, еңбектес аға-апалары, іні-сіңлілері, өзінің звеносы, бригадасы, өндіріс жетекшілері, білікті мамандар, партия, кеңес, комсомол ұйымдары, сол кездегі кеңшар директоры, білікті басшы Жаңабай Азаматов қолдау көрсетті. Ынтымағы жарасқан ұжым, ауызбірлігі бар ел ғана осындай өз азаматтарын биікке көтере алады. Балдырған тек қана егіншілікпен айналысып қойған жоқ, қыс кезінде диқандар демалатын уақытта сауынға араласып, көмегін көрсететін, қоғамдық жұмыстарға араласатын.
Балдырған Қазақстан Компартиясының ХІV-ХV съездеріне делегат болып қатысып, Орталық партия комитетінің пленум мүшесі болып сайланды, облыстық партия комитетінің бюро мүшесі болды. Осындай жоғары дәрежелі қоғамдық қызметтердің арқасында ол белсенді қоғам қайраткері дәрежесіне көтерілді. Қазақстан Компартиясы Орталық комитеті пленумдарына, облыстық партия комитетінің бюроларына қатысып, онда сөз сөйлеп ауданды, облысты толғандыратын өзекті мәселелері туралы ұсыныстар жасады, орындалуына үлес қосты. Сыр елінің экологиясы, су шаруашылығы, жол салу, тұрғын үй құрылысы жайлы мәселелер қозғады.
1983 жылы Вьетнамда Қазақстан Республикасы күндері өтіп, осы делегация құрамына Балдырған Мұстапаева енген. Ол кісіні таңғалдырған нәрсе бұл елдің егіншілерінің еңбеккештігі, жерді, суды соншалық бағалайтындығы, техника жоқ, бәрі қолмен атқарылады екен. Әркім өз учаскесінде өсірген егісін өздері жинайды, жалғыз аяқ жолдан басқа бос жер жоқ – бәрі егістік. Вьетнамның негізгі дақылы күріш болғандықтан, бұл елде Балдырған осы дақылды өсіру технологиясын зерттеп, өзі де Сыр еліндегі күріш егісінің өсіру тәсілі, алынған өнім туралы тәжірибесін ортаға салды. Олар Балдырғанның сөзін үлкен ықыласпен тыңдапты.
Балдырғанның Еңбек Ері Алтын жұлдызын, басқа да наградаларын көріп, оның бәрін күріш егіп алғандығын, диқан еңбегінің осылай бағаланғанын көріп, өте таңданыпты, аса ықыласты құрмет көрсетіпті. Бару-келуін есептегенде Балдырған Вьетнам елінде 1 айға жуық болған. Онда күріш егетін бір шаруашылық 94-200 гектар ғана күріш егеді екен, ең жоғарғы көрсеткіші 40-50 центнер, оның себебі техника, тыңайтқыш т.б. қажетті жағдайлар жетіспейді, бірақ жылына 2 рет егіп алады, еңбек тәртібі жоғары деңгейде.
Балдырғанның өз сөзімен айтқанда бауырлас елдің күріш өсірудегі ауыр еңбегін көргенде сол кездің өзінде біздің елде егіншілерге жасалып жатқан жағдайда жоғары өнім алмауымыз ел алдындағы парызымызды өтемеумен тең. Ал бүгінгі тәуелсіздік алған, нарықтық экономика, жаңа технология заманында, жаңа инновациялық-индустриалдық жобалар жүзеге асып жатқан заманда ерінбей еңбек етіп, жоғары дәрежеге жетпеу үлкен күнә. Сондықтан да ел Президенті «Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына 20 қадам» атты стратегиялық мақаласында «еңбектің – әлемнің әміршісі» екенін есімізге салып, жеңілдің үстімен, ауырдың астымен жүргендерді адал еңбекке қайта шақырып, көңілден кетіп, көзден таса болған еңбек адамдарының есімін қайта жаңғыртып, ұрпақтар сабақтастығын сақтай отырып, жас ұрпаққа еңбек тәрбиесін беруді қадап айтты. Сондықтан да біз бүгін өзінің тынымсыз еңбегімен елге танымал болған, еңбектің ауыр бейнеті мен зейнетін көрген ер Балдырған Мұстапаеваны еске түсіріп отырмыз. Бұл заманда терең білім де, ғылыми еңбек қорғау да, мемлекеттік қызмет атқару да, барлық салалар бойынша кәсіби маман болу да үлкен еңбекті қажет етеді, сондықтан да біз жастарға ерінбей еңбек етсең, ер атандырады, бақытқа бөлейді, абырой, атақ әпереді, бақ-дәулет басыңа қонады демекпіз.
Балдырған өзінің 30 жылға жуық диқаншылық еңбегінің, мемлекет тарапынан алған жоғары атақтарының, белсенді қоғамдық қызметінің арқасында көптеген қазақтың маңдайына біткен жақсылары, жайсаңдарымен танысып, араласып, олардың жақсылығын шапағатын көрді. Социалистік Еңбек Ері атанып, «Алтын жұлдызды» Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың қолынан алып, қабылдауында болды. Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің пленум мүшесі болғанда пленум отырыстарында Н.Ә.Назарбаевпен кездесіп жүрді, жоғарыда айтылып кеткен Вьетнам еліне барған жылы ол кісімен сапарлас болды. Екінші рет 1986 жылы облысқа ресми сапармен келгенде Шіркейліге келіп, егіс алқабын көріп, Балдырғанмен жүздесті, үйіне түсті. Осы сапарда Балдырғанның үлкен келіні Маржан босанып, немересінің атын ол кісінің рұқсатымен Нұрсұлтан қойды. Осыдан кейін Елбасы облысқа іссапармен келген сайын Балдырғанмен, немересі Нұрсұлтанмен кездесіп тұрды, ержеткенде өзі оқытатынын айтып, оған ерекше назары түсті, батасын берді. Нұрсұлтанның 5 жасында, 15 жасында, студент болған кезде де кездесті. Сол Нұрсұлтан жоғары оқу орнын бітірді, қазіргі уақытта облыс әкімдігінде қызмет атқарады, келешегінен үміт күтетін, атақты, ардақты әжесінің сенімін ақтай алатын азамат болып өсіп келеді.
Кеңес үкіметінің кезінде облыстық партия комитетінің бірінші хатшылары болған И.Әбдікәрімов, Т.Есетов, Е.Әуелбеков, С.Шаухаманов, ҚР тәуелсіздік алған кезеңдегі облыс әкімдері Б.Сапарбаев, С.Нұрғисаев, И.Адырбековтер Балдырғанды еңбек майталманы ретінде қабылдап, құрмет көрсетіп отырды. Бұрынғы Тереңөзек ауданы, қазіргі Сырдария ауданын басқарған ардақты азаматтар Қ.Қазантаев, Е.Көшербаев, Н.Ергешбаев, М.Абдразақов, Ж.Ергешбаев, Ә.Хожбановтар Балдырғанды ерен еңбегі үшін ерекше құрметтеп, аудандағы барлық игі істерге қатыстырып отырды. Ал Балдырғанның өзі осындай еңбек жетістіктеріне жеткені үшін Шіркейлі ауылының орнын ерекше атап, Қ.Майлықожаев, Орынкүл Сүлейменова, Орынбек Ахметов, К.Әзбергенов, тағы басқа аға буын еңбек майталмандарынан диқаншылықты үйренгенін айтып, ризашылығын білдіріп отыратын. Бексұлу Синаева, Келдібай Дүйсенбаев, тағы басқа өзімен қатар еңбек еткен, жастары кіші болғанмен, үлкен жетістікке жеткен әріптестерін мақтан тұтатын, егіншілікке жаңа келіп жатқан жастарды қамқорлығына алып, жинақтаған тәжірибесін үйрететін.
Балдырған «барға береке» дейтін, қанағатшыл, қарапайым еді, ешуақытта «менің еңбегім бар еді, батыр едім, маған үй керек, машина керек» деп ешкімнің есігін қағып, берекесін алған кісі емес. Социалистік Еңбек Еріне берілуге тиіс жеңілдіктердің өзін толық пайдалана бермейтін, балаларын да солай тәрбиеледі, барлық жақсылыққа еңбекпен жететіндіктеріне көздерін жеткізіп отырды. Өзінің барлық көрген жақсылықтарына еңбекпен жеткендігі жөнінде: «Әкеден ерте қалған үш жетім баланың біреуі едім, алдыңғы қатарлы азамат санатына қосқан елімнен айналайын», – деп отыратын.
Қосағынан ерте айырылған Балдырған ошағының отын маздатып, 3 ұл, 2 қызды тәрбиелеп, оқытып, әрқайсысының өзі қалаған маман иесі болуына мүмкіндік жасады, бір сөзбен айтқанда, ұлды ұяға, қызды қияға қондырып, аналық парызын абыроймен өтеді.
Балаларын жетілдірген соң немерелердің тәрбиесімен айналысты. Қазір Балдырғанның 5 баласынан 22 немере 21 шөбере өсіп келеді, олар әжесінің өмірінің жалғасы, артында ұрпағы бар деген осы.
Балдырғанның тағы бір ерекшелігі мінезге бай еді. Көптеген жылдар бойы араласып, түрлі ортада кездесіп жүрсек те, қанша өмірдің қиындығын, бейнетін көрсе де, бір қабағын шытып, қатты сөйлегенін көрген емеспіз. Ашық, жарқын күліп жүретін, бүкіл Сыр бойында, республикада оны білетіндердің осы уақытқа дейін есінде қалғаны, Балдырғанның әдемі ғана жымиып тұратыны, ол айналасына нұр шашып, адам тартатын, қолынан келгенінше шапағатын тигізетін. Жылап жатқан, болмаса, сәл суық тиіп ауырып қалған сәбиді қолына алып, сипағанда жылағанын қоя қойып, жаны жай тапқанын талай өз көзіммен көрдім.
Балдырғанның өмірден өтуі де ғажап болды. Төсек тартып жатпай-ақ, жаны қиналып аурудың азабын тартпай-ақ, теледидарға түсіріп алуға келген журналиске сұхбат беріп, өзінің еңбектес достары, елі, жері жайында, ауылын, ауданын басқарып, еңбек адамдарына жағдай жасап жүрген басшы азаматтар туралы тебірене айтып отырып, өмірден өтті.
Балдырғандай парасатты, ізгілікті, мейірімді, атақты адамның дүние салғаннан кейін екінші өмірі басталды. 2014 жылдың маусым айының басында Социалистік Еңбек Ері Балдырған Мұстапаева 75 жасқа толды. Ал жақында Социалистік Еңбек Ері Балдырған Мұстапаеваның есімін мәңгі қалдыру мақсатында Сырдария ауданындағы агро-техникалық колледжге есімін беру туралы ұсыныстың облыстық ономастикалық комиссияда мақұлданғанын естідім. Мұны дұрыс шешім деп есептеймін. Алдағы уақытта көптің тілегін – Сыр елінен түскен ұсынысты республикалық ономастикалық комиссия да қолдайтынына сенім мол. Бұл адал еңбекке, еңбек адамының рухына мәңгілік тағзым етудің үлгісі болары сөзсіз.
Алмагүл БОЖАНОВА,
Сырдария ауданының
Құрметті азаматы
Сырдария ауданының
Құрметті азаматы