Жеке тұлғалардың банкроттығы бойынша шешімдер: қандай жолдар бар?

Заң кімге қолданылады

«Қазақстан Республикасы азаматтарының төлем қабілеттілігін қалпына келтіру және банкроттығы туралы» заң жеке кәсіпкер ретінде тіркелмеген қарапайым азаматтарға арналған. Әрекет ететін ЖК мәртебесі бар адамдарға өзге оңалту және банкроттық тәртібі қолданылады, сондықтан өтініш берер алдында өз мәртебеңізді нақтылап алған жөн.

Үш түрлі шешім жолы бар

Заң борышкерге үш нұсқа ұсынады, әрқайсысы қарыз көлеміне, мүлікке және кредиторлар құрамына қарай ерекшеленеді.

Соттан тыс банкроттық

Бұл ең жеңілдетілген жол — банктер, микроқаржы ұйымдары және коллекторлар алдындағы шектеулі қарыздарға арналған. 2026 жылы жиынтық қарыз шегі — 1600 АЕК, яғни шамамен 6,92 млн теңге. Бұған қоса, міндеттемелер кемінде 12 ай қатарынан өтелмеген болуы, борышкердің тіркелген (соның ішінде ортақ меншіктегі) мүлкі болмауы, несие берушімен берешекті реттеу әрекеті жасалған болуы және соңғы 7 жылда банкроттық рәсімі қолданылмаған болуы шарт. Өтінішті борышкердің өзі eGov, e-Salyq Azamat немесе ХҚКО арқылы береді, ал шешім 15 жұмыс күні ішінде қабылданады. 2026 жылдың 19 наурызынан бастап 1600 АЕК-ке дейінгі әрі 5 жылдан астам орындалмаған қарыздар үшін рәсім мерзімі 1 айға дейін қысқартылды.

Сот банкроттығы

Қарызы 1600 АЕК-тен асатын немесе тіркелген мүлкі бар азаматтарға арналған. Рәсімге қаржы басқарушысы қатысады, борышкер мүлкі, табысы мен мәмілелері туралы толық және шынайы ақпарат беруге міндетті. Мүліктік массаға енген мүлік сатылуы мүмкін, ал қалған қарыз тек борышкердің жосықсыздық белгілері анықталмаған жағдайда ғана есептен шығарылады.

Төлем қабілеттілігін қалпына келтіру

Бұл банкрот мәртебесіне балама нұсқа — тұрақты табысы бар адамға арналған. Қаржы басқарушысымен бірге әзірленген жоспар бойынша сот 5 жылға дейінгі бөліп төлеуді бекітуі мүмкін. Жоспар сәтті орындалса, азамат банкрот мәртебесін мүлде алмайды, тиісінше несиеге қойылатын кейінгі шектеулер де қолданылмайды.

Жалғыз тұрғын үй қалай қорғалады

Сот банкроттығы кезінде кепілде тұрмаған жалғыз тұрғын үй мүліктік массаға кірмейді және сатылмайды. Ал егер тұрғын үй несиеге кепілге қойылған болса, кепіл ұстаушы кредитор оған өндіріп алу жүргізе алады.

Қандай қарыздар есептен шығарылмайды

Банкроттық рәсімі барлық міндеттемені жоймайды. Алименттер, адамның өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу, қылмыстық құқық бұзушылықтан туындаған залал және сот шешімімен өндірілетін бюджет төлемдері есептен шығарылмайды.

Банкроттықтың салдары қандай

Рәсімнен өткен азаматқа бірқатар шектеу қолданылады: 5 жыл бойы банк несиесі мен микрокредит алуға болмайды (заңдағы ломбард ерекшеліктерінен басқа), қайта банкроттықты тек 7 жылдан кейін ғана қолдануға болады, ал қаржылық жағдай рәсім аяқталғаннан кейін тағы 3 жыл бақылауда қалады. Бұл шектеулер, атап айтқанда, төлем қабілеттілігін сәтті қалпына келтіргендерге қолданылмайды.

Өтінім бас тартылатын жиі себептер

Соттан тыс рәсімге өтініш соңғы 12 айда қарыз бойынша төлем жасалса, борышкердің тіркелген немесе ортақ мүлкі анықталса, банкпен/МФО-мен берешекті реттеу расталмаса, не азамат әрекет ететін ЖК болып тіркелсе қабылданбайды. Бас тарту банкроттықтың мүлде мүмкін еместігін білдірмейді — деректерді түзетіп, басқа рәсімді қарастыруға болады.

Маңызды ескерту

Мамандар «кепілді есептен шығаруды» уәде ететін делдалдарға сенбеуге, мәртебені тек ресми жүйелер арқылы бақылауға кеңес береді. Бұл материал заң консультациясы емес — нақты жағдай бойынша мемлекеттік кірістер органдарына, сотқа немесе білікті заңгерге жүгінген жөн.

Дереккөздер: Palata.kz, Adilet.zan.kz, eGov.kz, ҚР Қаржы министрлігі материалдары негізінде дайындалды.

Сырдария ауданы бойынша Мемлекеттік кірістер басқармасы

Сурет: GOV.kz