Тіршілік тынысы Сырдария аудандық қоғамдық-саяси газет

Ақыл-ойдың алыбы

Биыл қазақтың дүлдүл ақыны, жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың туғанына – 175 жыл. 1846 жылы Жамбыл облысындағы Жамбыл тауының бауырында өмірге келген бала Жамбылдың жастайынан көмейінен өлең-жыр төгілді. Бозбала шағында талантымен танылып, көрші елдерге де аты шықты. жыр алыбы Жетісудің атақты ақыны Сүйінбай Аронұлынан бата алған.

Бүкіл өмірін өлеңге арнаған ақын Жамбыл Жабаев атақты жыраулар Асан қайғы, Қазтуан, Шалкиіз, Бұқар, Ақтамберді, Сүйінбайдың жалғасы болды. Айтыстың көрігін қыздырған ақын атақты Майкөт пен Құлмамбетті жеңіп, Жетісудың бірінші ақыны атанды.


Жазушы Мұхтар Әуезов: «Жамбыл – ақыл-ойдың алғыры, өзгеге ұқсамайтын дара, оқшау бет-бейнесімен аса зор құбылыс. Оның бірі әрі эпик-ақын, әрі айтыс-ақыны, әрі азаматтық әуеннің де ақыны» деп ақынға жоғары баға беріп, оның талантына бас иді. Сонымен қатар, қазақтың ақын-жазушылары С.Сейфуллин, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Б.Момышұлы, М.Ғабдуллин ақынды ар­дақ тұтты. Әлем әдебиетінің өкілдері М.Шо­лохов, Р.Роллан, Н.Тихонов, К.Си­монов Жамбылды құрметтеді.

Ұлы Отан соғысы кезінде жазған «Ле­нинградтық өренім» атты өлеңі – ешқашан ұмытылмайтын атақты шығар­ма. Мұны бүкіл Кеңес Одағы кезіндегі ел-халық жақсы біледі. Бұл өлең ұлы Жеңісті жақындатуға ақынның қосқан үлесі десе де болады.

Өлең қаланы қорғаушыларға күш-қайрат берді, оларды жеңіске жетеледі. Орыс ақыны А.Прокофьев бұл өлең жайлы былай деді: «Жамбылдың «Ле­нин­градтық өренім» деген жыры жария­ланған кез Ленинград халінің аса бір ауыр шағы еді. Бұл шақта немістің қор­шауында қалған Ленинградта азық өте аз болды. Үйлеріне кіретін су тоқ­татылды, канализация істемеді, отын атымен болмады. Жау атқан снаряд пен бом­балардың салдарынан шынысы қирап, терезе біткен аңырайып ашық тұрды, электр жарығы да нашар жанды, тіпті қаладағы үйлердің көбінде жарық болған жоқ. Қаладағы жаудың оғы үздіксіз жауып тұрды. Осындай халде Жамбылдың «Ленинградтық өренім» деген жыры газеттерде жарияланды. Халықтың рухын көтеруде ерекше күшті қызмет атқарған бұл жырды Ле­нинградтың радиосы күніне әлденеше рет оқыды. Жыр үлкен әріппен басылып, көшелерде плакат болып ілінді. Сол плакатты үймелесіп оқысып, көздерінен жастары сорғалаған талай адамдарды кездестірдім. Немістердің ұшақтары тө­беде ұшып, бомба тастап жүргенде тығылудың орнына Жамбылдың жыры басылған газетті алуға көшеде кезекте тұрған адамдарды талай көрдім». Бұл өлең Ленинградты қорғаушыларға рухани күш берді. Ақынның ұлы Алғадай майданнан хат жолдағанда әкесіне өз бөлімшесінің атына өлеңмен сәлем жолдауын өтінген. Өлеңмен жазылған хаттар фашизмге қарсы соғыста қуаты күшті құрал болды.


Өз заманының күрескер ақыны Ұлт-азаттық көтеріліске арнап, көтеріліс­шілерді қолдап жыр жазды. Жасы егде тартқан кезінде де айтыстарға қатысып, халықтың рухын көтерді. Ақынның аза­маттық болмысы туралы ел аузында талай әңгімелер сақталған. Соның бірі – қырғыз ақыны Тоқтағұлға көрсеткен қамқорлығы. Тоқтағұл Сатылғанов Сі­бір­ге айдалып кеткенімен, тұтқыннан қашып шығып, Жамбыл Жабаевты паналайды. Ақынның жанында біраз жү­­ріп, ел ішінде ән айтып, тойларға қа­ты­сады. Елден жиып-терген малды алдына салып, астына ат мінгізіп, бі­раз уақыттан соң шығарып салған Жам­былдың бұл адамгершілгін Тоқтағұл ақын өмір бойы ұмытпайды. Тағы бірде азаматтық танытқан Жамбыл Жабаев Абылай ханның ұрпағы Садық сұлтанды ертіп, қырғыздарға апарады. Бұрыннан Садық сұлтанды жақтырмайтын қырғыз­дар Жамбылдың өзі ертіп келгеннен кейін сабырға түседі. Ақын бұл жорықтың мә­нісін түсіндірген соң, Садық сұлтан әке­сінің қылышы мен ер-тоқымын алып қайтады. Бұл ардақты ақынның екі ел арасындағы келісім жүргізудегі қай­рат­керлік қасиетінің жемісі болса керек.

Жамбыл Жабаев шығармаларының маз­мұны әралуан әрі тақырыпқа бай. Ақын дарыны сатира жанрында жазған өлеңдерінен де айқын көрініс тапқан. Әзіл-сықақ, ащы сын, өткір мысқылмен түйреген өлең шумақтары «Шағым», «Әке әзілі» атты өлеңдерінде жазылған. Сатираға бағытталған «Кәдірбайдың төбеті», «Есенәлі мешкейге», «Кәкімге» өлеңдері сатира жанрында сәтті шыққан туындылары.

Жамбыл Жабаев өлеңдерін қиын жағдайды бастан өткеріп жатқан қо­ғамға арнады. Оның жыр жолдарында әлеуметтік теңсіздік пен саяси ахуал көрініс тапты. Мәселен, «Сәт сайланарда», «Патша әмірі тарылды», «Зілді бұйрық» атты өлеңдерінде өмірдің қиын кезеңдері айтылды.


Жалпы, ақынның өлең жазу мәнері өмір­дің өзінен алынғандығымен, баян­дау­дың жан-жақтылығымен, қарапайымен ұғынықты тілімен ерекшеленеді. Жыр дүл­ділі ауыз әдебиетін қалыптастырып, поэтиканы прозамен үйлестірді.

Жамбыл Жабаев – ғасыр жасаған адам. Оның бар ғұмыры ақындыққа арналды. Өлеңмен сөйлеген дара тұлға «Ленин», «Еңбек Қызыл Ту» және «Құрмет белгісі» ордендерімен наградталды.


Ақынның шығармалары әлем тіл­деріне аударылып, КСРО мемлекеттік сый­лығының лауреаты атағын алды. 99 жасында дүниеден өткен ақын өмірінің соңын Алматы облысы Ұзынағаш ауылында өткізді.

Бибісара ЖАНӘЛІ 

26 қазан 2021 ж. 137 0
  • Акимата Кызылординской области
  • Сайт президента
  • Нұрлы жол
  • Рухани Жаңғыру
  • Жаңғыру 30
  • Egov
  • Digital Kazakhstan
  • Нақты қадам