Отырар алқабының тарихи-мәдени мұрасы таныстырылды

«Руханият орталығындағы» ау­дандық тарихи-өлкекетану му­зейінде «Музей TOUR: экспонаттар экспедициясы» кешенді жобасы аясында «Отырар» мем­лекеттік археологиялық музей-қорығының «Отырар алқабының қалалық мәдениеті және тарихи-мәдени мұрасы» атты көшпелі көрмесінің салтанатты ашылуы өтті. Көрменің ашылу рәсіміне ардагерлер, мекеме қызметкерлері, оқу­шылар, музей мамандары және бұқаралық ақпарат құрал­дарының өкілдері қатысты.

Сала ардагерлері Жәнібек Маханбет, Марат Омаров сөз сөйлеп, ежелден жеткен жәді­герлердің көзі – рухани бай мұра екенін айтты.

Сырдария мен Арыс өзен­дерінің бойында орналасқан Отырар алқабы көне заманнан бері отырықшы мәдениет пен қалалық өркениеттің ірі орта­лығы ретінде қалыптасқан. Бұл өңір әлемге әйгілі Әбу Насыр әл-Фарабидің туған жері, Арыстан баб мәңгілік тыныс тапқан қасиетті мекен ретінде белгілі. Ұлы Жібек жолы бойын­да орналасқан Отырар орта­ғасырлық Шығыстың ірі саяси, мәдени және сауда орталығы болды.

Археологиялық зерттеулер нәтижесінде, Отырар алқабында дамыған қалалық мәдениет бол­ғаны дәлелденіп, бүгінде мұнда 200-ден астам тарих және мәдениет ескерткіштері есепке алынған.

– Көрменің мақсаты – Отырар алқабының сан ғасырлық қалалық мәдениеті мен тарихи-мәдени мұрасын кеңінен таныс­тыру, өңір тұрғындарының тарихи танымын арттыру, ұлттық құндылықтарды дәріптеу және жас ұрпақтың отансүйгіштік рухын нығайту. Көрме аясында аталған тақырып бойынша экскурс­иялар ұйымдастырылып, Оты­рар алқабындағы қалалық өмір, тұрмыс, егіншілік, қолөнер, сауда-саттық және мәдени бай­ланыстарға арналған экспо­зициялар ұсынылды. Келу­шілер назарына Отырар алқа­бының қалалық мәдениеті, тұр­ғын­­дардың күнделікті тұр­мысы, егін­шілік, қолөнер, сау­да қатынастары мен рухани өмірі­не қатысты археологиялық жә­ді­герлер ұсынылды, – дейді музей директоры Салтанат Қуандықова.

«Сұлу Сыр мен әсем Арыстың түйіскен жерінде қоныс тепкен Отырар – қазақ өркениетінің алтын діңгегі» дегендей, Оты­рардың топырағын түртсең, тарихы сөйлейтін, қыдыр дарып, бақ қонған өлке. Ықылым заманнан мәдениет пен өнердің, ын­тымақ пен бірліктің сарқылмас көзі болып келе жатқан Отырар – Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан ірі саяси-мәдени, ғылыми-сауда орталығы болған. Әлем таныған ұстаз Әбу Насыр әл-Фарабидің дүниеге келген жері, Қожа Ахмет Яссауидің ұста­зы Арыс­тан бабтың, Әмір Темір­дің ақырғы демін алып Аллаға аманатын тапсырған жері.

Отырар алқабы – Қазақстан­ның оңтүстігінде, қазіргі Түр­кістан облысының аума­ғында орна­­лас­қан ортағасырлық қа­ла­лық мәдениеттен мол мағ­лұматтар беретін оазис. Ежелгі за­маннан-ақ бүкіл батыс пен шығысқа кеңінен танымал Үнді, Қытай, Парсы, Византия, Еуропа және т.б. мемлекеттермен үнемі ғы­лыми, мәдени, эко­номикалық, дип­­ломатиялық бай­­ланыс­тарда болып, қа­­ла­ларында ғы­лым мен мәдениет, сауда мен өндіріс, далаларында егін мен мал шаруашылығы қа­тар дамыған аймақ. Отырар алқабындағы Арыс пен Сырдария өзендері жергілікті халықтардың өмірінде ерекше орынға ие. Отырар алқабының тұрғындары өзендерден арық- каналдар қазып, қалалар мен елді мекендерді сумен қамтамасыз етіп, егістіктерді сулан­дырған. А.Бернштам «Отырар Арыстың Сырдарияға құяр тұсында, Бөгенге жақын орна­ласқандықтан, қолайлы позицияда тұр және жер суару үшін суы жеткілікті» деп Отырар алқа­бының егін шаруашылығына және саяси-экономикалық жағы­нан қолайлы екенін атап өткен.

Зерттеушілер Отырар алқа­бының аумағындағы ескерт­кіш­тердің шоғырлануы мен ирригация іздеріне қарап «Арыс өзенінің төменгі ағысы, Арыс өзенінің Сырдария өзеніне қосы­лар аймағы, Сырдария өзенінің орта ағысының екі жағалауын және Бөген өзенінің төменгі ағысы бойындағы жерлерді Отырар алқабының аумағы деп есептейді.

Отырар алқабы көне заман­нан-ақ адам баласының тұрмыс-тіршілігіне қолайлы болған­дықтан бұл жерге адамдар ерте дәуірлерден қоныстанып, көп­теген қалалар мен елді мекендер салған. Алқап аумағында жүргізілген зерттеулер нәти­жесінде ел аумағындағы да­мыған отырықшы мәдениеттің бірі екендігі анықталды. Бүгінгі күні Отырар алқабында 202 тарих және мәдениет ескерткіші анықталған. Олардың қатарында Отырартөбе, Құйрықтөбе, Ал­тын­төбе, Пышақшытөбе, Көк-Мардан, Күйік-Мардан, Жал­пақ­төбе, Қоңыртөбе, Оқсыз секілді қалажұрттар, сауда-қолөнер орта­лықтары, Арыстанбаб, Най­ман әулие және т.б. қорым-зи­раттары, архитектуралық ес­­­­керт­­­­кіштері, ал­қаптың суландыру жүйелерінің ескі орындары анықталып, есепке алынған.

Осы күні музейге келушілер Отырар алқабының бойына сан мыңдаған жыл бойына жасырған бай мәдениеті мен әлем­дік өркениетте алған орны туралы біліп танысты. Әсіресе табылған жәдігерлер коллекция­сы, соның ішінде қыш, шыны, керамика, қола, мыс, жезден жасалған ыдыстар мен әшекей бұйымдар, алтын көмбелерден табылған теңгелер келушілерді қызықтырды.

Бибісара ЖАНӘЛІ