Ертіс бойындағы алғашқы ұлт театрлары

1910–1920 жылдардан бастап Павлодар өңірінде алғашқы қазақ әуесқой театр үйірмелері құрыла бастады. Сол тұстағы өнер ұжымдарының бастауында Жұмат Шаниннің болғанын жергілікті архивтерде сақталған құжаттар дәлелдеп отыр, деп хабарлайды Egemen.kz.

Кереку аймағындағы алғашқы театр қойылымдары туралы Жү­сіп­бек Аймауытұлының, Қаныш Сәтбаев пен Әлкей Марғұлан­ның, Қалмұқан Исабаевтың жазбаларынан оқуға болады. Өткен ғасырдың 20-жылдары Павло­дар уезі халқының үштен екісі­нен аста­мы қазақтар болса, Павлодар қала­сының өзінде татарлар мен өзге де ұлт өкілдері аз емес еді. Олар­дың арасында жаңа өкіметтің іс-шар­аларымен байланысты партиялық жұмыс жүргізу қажет болды. Сондықтан 1920 жылы Павлодар уездік РКП(б) бюросы жанынан Жұмат Шанин басқарған «Қырсекция» құрылды.

Қысқа мерзімде секция мүше­лерін қайта тіркеу жүргі­зі­ліп, олар­дың әрқай­сысы қазақ тілін­де салтанатты түрде ант берді. Жұмат Шанин 1921 жылғы қаң­тар айындағы «Қыр­секцияның» қыз­меті туралы есебінде былай дейді: «Уезде мынадай болыстарда ұяшық­тар ұйымдастырылды: Ақсу – 26 адам, Алтыбаев – 6 адам, Қуат­қан – 26 адам, Қараоба – 14 адам – барлығы 72 мүше мен пар­тияға кандидаттар. Қалада екі спектакль көрсетілді, митинг ұйым­дас­тырылды, мүшелер мен канди­дат­тардың бес жиналысы өтті. Жалпықалалық ұйым тізімінде үш толық мүше, 55 кандидат бар. «Қырсекция» меңгерушісі Шанин».

«Қырсекцияның» 1921 жылғы архив құжатында секцияға 19 адам мүше болғаны, оның ішінде Жұмат Шанин, Нұрғали Кадаленко, Әбікен Бектұров, Қажымұрат Айманов және бас­қа­­ла­рының есімдері көрсе­тілген. Секция мүшелері шал­­ғай аудандарға шығып, концерттер мен пьесалар қойған. Ауыл халқы көркемөнерпаздар қойы­лым­дарын ықыласпен тамашалаған. Архив құжаттарына үңілсек, Алтыбаев болыстық РКП(б) ұяшығының хатшысы Бай­қат Әбдуалин 1921 жылы бес спектакль, 1922 жылы екі спектакль қойыл­ғанын хабарлаған. Түскен 1700 рубль қаражат Поволжьедегі аштыққа ұшырағандарға көмек ретінде жіберілген.

«Қаныш аға осындай еді» кіта­бында (авторлары – Б.Аяпбер­генов, Қ.Исабай) Қаныш Сәтбаев 1920 жылы қыркүйек айында Баянауылда сот болып тұрғанда Май ауданындағы үңгір аузында бір топ қыз-жігіттің алғаш рет дала қазақтарына «Еңлік-Кебек» пьесасын қойғаны баяндалады. Ак­тер­­лердің ойнын бұған дейін көрмеген жергілікті халық Еңлік пен Кебектің садақпен атып өлтірілетін жерінде өре түре­геліп, сахнаға басып кіреді. Сөйтіп, Еспенбет би (Дайрыбай Шашкин ойнайды) бастаған «қарақшыларды» сабамақ болып тұр­ғанда, бағанадан бері «өліп жат­қан» қос ғашық тіріліп кетеді. Мұ­ны көрген жергілікті жыл­қышы жігіт сол жерде талып қалыпты.

Осы кезде Павлодар қаласында «Қырсекцияның» негізгі орталығы – Қазақ-татар театры жұмыс істеп тұрды. Өзін Майра Уәлиеваның шәкірті санаған татар ақыны, өлке­танушы Құсайын Рамазанов «Алғашқы қазақ театры» атты мақа­ласында: «Павлодардағы алғаш­қы қазақ ұлттық театрының ірге­тасы 1921 жылы қалана бастады. Сол кездегі қыспаққа толы қатал заман мен шариғат режімінің қатаң заңдарына қарамастан, Октябрь төң­керісінен кейінгі халық жаңа, жарқын өмірге деген үміті мен аңсарын білдіруге және сол өзгерістерді өз пайдасына бекітуге құлшыныс танытты. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін халықтық күш-жігер алғаш рет оянып, жастар өз қалалық театрының сахнасына шықты. Театрдың құрылуына боль­­шевик Фалджан Абдуллиннің бас­­та­масы негіз болды», деп жазады.

Театрдың режиссері әрі көркемдік жетекшісі болып И.Гайнуллин сайланады. Алғашқы айлардан бастап-ақ ұжым нағыз театрлық өмірмен тыныстай бас­тады. Труппа 20 адамнан тұрды. Репертуарды орындаушылар: И.Гайнуллин, орындаушы – Х.Зайнуллин. Сырнай мен ән – қазақ әншісі Майра Уәлиқызы. Скрипка мен актерлік шеберлік – И.Гайнуллин. Комсомолдар арасынан Т.Мырзабеков, Фаткуллин және Гонцов қатысады. Қазақтардан құралған труппада Ж.Шанин, Н.Кадаленко, Ш.Сүлейменов пен әнші Майра Уәлиқызы болған.

Сол уақыттағы театр труппасы қалада ғана өнер көрсетіп қоймай, Ертіс, Баянауыл, Екібастұз өңірлерін, тіпті Семейге дейін гастрольдік сапармен барған. Театр репертуары халық тұр­мысынан алынған типтік ұлттық көріністерге, әзіл-оспақ пен сатираға толы қызықты пьесалардан құралып отырған. Репертуарда «Ғалиябану», «Тайыр мен Зухра», «Қаз қанаты», «Көгілдір шәлі», «Ба­қытсыз еркек», «Мазасыз күндер», «Каторжник», «Капитал құрбаны», «Соқыр музыкант», «Мұғалім», «Үш әйелмен тұр­ма» сияқты шығармалар болған. Көрер­мендер үшін ұлттық театр ерекше қызығушылық тудырған. Спектакльдерден түскен қаражат балалар үйлеріне, төңкеріс күрескерлеріне көмек көрсетудің халықаралық ұйымына, сондай-ақ мектептердің пайдасына аударылып отырған. «Уақыт өте келе жас­тар ескі наным-сенімдерді елемей, труппаға қыздар мен ханымдар жазыла бастады. Олардың қатарында З.Жафарова, Г.Мухатдинова, Г.Якупова, Х.Мақсұтова, Ш.Губаева, Р.Ахметова, Ф.Сағдутдинова, Б.Асылбекова, басқалары болды. Жас таланттардың дамуына, рөлдерді игеруіне және бейнеге ену шеберлігіне режиссер И.Гайнуллин мен Ж.Шанин зор үлес қосып, бар күш-жігері мен білімін жұмсады. Бұл жылдар сахна өнерін табандылықпен насихаттау жылдары болды, ал жолдас В.Шамсутдинов бастаған саяси-ағарту бөлімі театрға үлкен көмек көрсетті. 17 жыл бойы «Қырғыз-татар» театры өз міндетін абыроймен атқарып, тәрбиелік мақсаттарынан таймады», деп келтіреді Қ.Рамазанов.

Ал 1938 жылы облыстық қазақ театры ресми түрде құрыл­ған уақытта аталған театр труп­пасының қазақ актерлерінің басым бөлігі соған көшкен. Архив құжаттарында театр жұмысына Жұмат Шанинмен бірге, Майра Уәлиқызы мен Иса Байзақовтың да белсене қатысқаны туралы деректер кездеседі. Павлодар облыстық «Звезда Приирты­шья» газетінің 1968 жылғы санын­­да­ғы Майра туралы мақала­сын­да Рашида Камалитдинова былай деп жазады: «Қазіргі таң­да қаламыздағы зәулім тұр­ғын үй құрылыстарының қарқы­ны­мен Ленин көшесі, 176 мекен­жайындағы («Казгалантерей­торг» базасы орналасқан) мезо­нині (төбесінде үйшігі бар) бар шағын үй мүлдем көзге түс­пейді. Павлодардың байырғы тұр­ғындарының жадында бұл үй жиырмасыншы жылдардың бейнесін қайта жаңғыртады. Осы жерде кезінде (ұзақ болмаса да) Қазақстанның әйгілі әншісі, өз әндері мен мәтіндерінің авторы Майра тұрған еді. Сол уақытта бұл үйде әдеби кештер, концерт­тік бағдарламалар мен драмалық қойылымдардың дайындықтары өткізіліп тұратын».

Ерекше атап өтерлік жайт, бұл үйде Жұмат Шаниннің кейіннен Қазақ драма театрының репертуа­рына енген әйгілі «Арқалық батыр» пьесасының алғашқы репетициялары өткен. Павлодардың жұмысшылар клубында осы пьесаны қоюға қатысқан кейбір өнерпаздар кейіннен 1936 жылы облыстық қазақ театры құрылғанда соған ауысады.

 

Павлодар облысы