«Қырық қыздың қорғаны» – түркі халықтарына ортақ сюжеттердің бірі болып табылады. Бұл аңыздың қазақ, қарақалпақ, қырғыз және басқа да туыстас халықтарда кездесуі оның көне дәуірлерден келе жатқанын аңғартады. Аңыздың негізгі желісі – елін, жерін қорғаған батыр қыздардың ерлігі. Қарақалпақ нұсқасында Гүләйім бастаған қырық қыз жауға қарсы соғысып, елін аман сақтап қалса, қазақ нұсқасында Ханшайым бастаған қыздар кек алып, халықтың құрметіне бөленеді. Ал қырғыз аңыздарында бұл сюжет табиғат құбылыстарымен байланыстырылып, қыздардың тасқа немесе мұзға айналуы арқылы беріледі. Іңкәрдария өңіріндегі «Қырық қыздың қорғаны» атауы да осы кең таралған аңызбен сабақтас. Зерттеулер көрсеткендей, бұл өңірде қарақалпақ халқының да ізі қалған, сондықтан аңыздың осы нұсқасы сол халықтың ауыз әдебиетімен тығыз байланысты болуы мүмкін. Демек, бұл аңыз тек бір халықтың емес, бүкіл түркі дүниесіне ортақ мәдени құндылық ретінде бағаланады.

Сонымен қатар, «Заңғар қала» аңызына тоқталсақ, бұл шығармада нақты тарихи деректер мен халық қиялы астасып жатыр. Археологиялық мәліметтер бойынша ІХ–ХІ ғасырларға жататын бұл қалашықтың орны бүгінгі күнге дейін сақталған. Қалашықтың құрылымы, керамикалық бұйымдары және орналасу аймағы оның ортағасырлық өркениет ошағы болғанын дәлелдейді. Алайда халық жадында бұл орын тек тарихи ескерткіш ретінде ғана емес, «Зіңгіт батыр» туралы аңызбен байланыстырылады. Бұл жерде оғыз дәуіріне тән белгілердің кездесуі аңыздың тарихи негізі бар екенін көрсетеді. Дегенмен, Зіңгіт тұлғасының нақты тарихи кейіпкер екендігі дәлелденбеген, сондықтан бұл аңыз шындық пен қиялдың тоғысқан үлгісі ретінде қарастырылады.

Тағы бір аңыз – «Іңкәр сары» – мазмұны жағынан өзгеше. Мұнда тарихи оқиғалардан гөрі адам мен табиғат, нақтырақ айтқанда адам мен жануар арасындағы ерекше байланыс суреттеледі. Іңкәр сары – жүйріктігімен ғана емес, ақылдылығымен, иесіне деген адалдығымен ерекшеленген тұлпар. Бұл аңыз арқылы қазақ халқының жылқыға деген ерекше құрметі, оны серік әрі дос ретінде қабылдауы айқын көрінеді. Атбегі Нұрғиса мен Іңкәр сары арасындағы байланыс – көшпелі мәдениеттегі адам мен табиғаттың үйлесімділігінің көрінісі. Жалпы алғанда, аталған аңыздардың әрқайсысы Іңкәрдария өңірінің тарихи, мәдени және рухани келбетін ашып көрсетеді. «Заңғар қала» – өткен өркениеттің ізі мен тарихи жадының белгісі болса, «Қырық қыздың қорғаны» – батырлық пен ел қорғау идеясын дәріптейтін эпикалық мұра. Ал «Іңкәр сары» – ұлттық дүниетанымдағы адам мен жануар арасындағы байланыстың көркем бейнесі.

Іңкәрдария өңіріне қатысты аңыздар мен тарихи әңгімелер тек жекелеген оқиғалармен шектелмейді. Бұл аймақтағы жер-су атауларының өзі халық жадында сақталған тарихи, табиғи және әлеуметтік тәжірибенің көрінісі болып табылады. «Заңғар қала», «Қырық қыздың қорғаны», «Іңкәр сары» сынды аңыздардан кейін өңірдегі басқа да нысандарды қарастыру – осы кеңістіктің тұтас этномәдени бейнесін ашуға мүмкіндік береді.

Солардың бірі – Көксүңгір (Көксеңгір қалашығы). Бұл нысан табиғи-географиялық ерекшеліктерімен қатар, ежелгі қоныс ізі ретінде де назар аудартады. Археологиялық тұрғыдан толық зерттелмегенімен, мұнда мұнара қалдықтарының, қабырға іздерінің сақталуы оның бір кездері ірі қоныс болғанын аңғартады. Жергілікті тұрғындардың пайымдауынша, бұл аумақ дария арнасының немесе ежелгі су жүйесінің шөгіндісі болуы мүмкін. Сонымен қатар үңгірлерден табылған қыш сынықтары мен қару-жарақ қалдықтары бұл жердің Ұлы Жібек жолы бойындағы уақытша тұрақ немесе қорғаныс орны болғанын жоққа шығармайды. Демек, Көксеңгір – нақты ғылыми деректер толық дәлелдей қоймағанымен, халықтық танымда «жасырын тарихтың ізі» ретінде сақталған мекен.

Келесі ерекше атаулардың бірі – Боранқұм. Бұл жер нақты карталарда белгіленбегенімен, ауыл тұрғындары үшін жақсы таныс кеңістік. Оның басты ерекшелігі – табиғи құбылыстармен байланысты. Қатты жел кезінде құмның борауы, бағыт-бағдарды жоғалту қаупі бұл жердің атауына негіз болған. Мұндай атаулар халықтың табиғатты бақылау тәжірибесінен туған. Боранқұм – қауіпті аймақ ретінде ғана емес, көшпелі өмірдің шындығын, табиғатпен күресті бейнелейтін кеңістік.

Зекет атауы да өзіндік ерекшелігімен дараланады. Алғашында қарапайым адам есімімен байланысты қойылғанымен, кейін бұл жер емдік қасиеті бар суымен танылған. Халық арасында түрлі ауруларға шипа болғаны туралы әңгімелер таралған. Бұл жағдай табиғи ресурстардың халық өміріндегі маңызын көрсетеді. Сонымен қатар, уақыт өте келе бұл суды пайдалану төңірегінде туындаған оқиғалар әлеуметтік жауапкершілік, адалдық сияқты ұғымдармен де сабақтасып жатады. Осы тұрғыдан алғанда, Зекет – тек географиялық атау емес, халықтық тәжірибе мен сенімнің көрінісі.

Таутөбе – атауының өзі оның табиғи сипатын айқын көрсететін нысан. Құмды аймақта орналасқанымен, биіктігі мен қатқыл құрылымы оны ерекше етеді. Кеңес дәуірінде мал шаруашылығы дамыған кезеңде бұл жер бағдарлық нүкте, ықтасын орын ретінде пайдаланылған. Халық арасында «Таутөбені жолы түскен адам ғана таниды» деген сөздің қалыптасуы да оның ерекше орналасуына байланысты. Бұл жер – адам еңбегі мен табиғаттың үйлесімділігін көрсететін нысан, өткен шаруашылық дәуірдің үнсіз куәсі.

Аңшылық туралы әңгімелер де өңір мәдениетінің бір бөлігі болып табылады. Мұнда аңшылық тек күнкөріс немесе ермек емес, белгілі бір моральдық қағидаларға бағынатын әрекет ретінде көрінеді. Аңшылар арасында «киесі ұрады» деген түсінік кең таралған. Бұл – табиғатқа құрметпен қараудың белгісі. Алайда кей жағдайларда ашкөздік пен асығыстықтың салдары да көрініс табады. Мұндай оқиғалар арқылы халық «қанағат» ұғымының маңызын ұрпақ санасына сіңірген.

Соңғы қарастырылатын нысан – Тектұрмас. Бұл атау тек географиялық емес, философиялық мәнге ие. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, бұл аймақтағы су мен табиғи жағдайлар ерекше. Жылқының тұрақтамауы, ал киіктің еркін мекендеуі – табиғи сұрыпталудың белгісі ретінде қабылданады. Уақыт өте келе бұл ерекшеліктер халық санасында «әркім өз тегіне қарай тұрақтайды» деген түсінікке ұласқан. Мұндағы «тек» ұғымы адамның шыққан тегі емес, оның болмысы мен ішкі қасиеттерін білдіреді. Осылайша Тектұрмас атауы табиғи бақылаудан туындап, терең әлеуметтік-философиялық мазмұнға ие болған. Іңкәрдария өңіріндегі жер-су атаулары мен аңыздар өзара тығыз байланыста дамыған. Бірі – нақты тарихи оқиғаларға негізделсе, екіншісі – табиғи құбылыстардан, үшіншісі – адам тәжірибесінен туындаған. Алайда олардың барлығы халықтың дүниетанымын, өмір салтын және қоршаған ортамен қарым-қатынасын бейнелейді. Этномәдени мәні тұрғысынан айтқанда, Іңкәрдария аңыздары халықтың табиғатқа, жерге және тарихи орындарға деген ерекше құрметін, дәстүрлі тұрмысын, моральдық қағидаларын сақтауға үлгі болады. Олар этнографиялық сабақ, зерттеу тәжірибесі мен мәдени танымды дамытуда негізгі құрал ретінде қызмет етеді.

Іңкәрдария аңыздары тарихи-танымдық және этномәдени мәні жағынан ерекше құндылыққа ие. Бұл аңыздар тек өткен дәуірдің тұрмысы мен табиғи ортасын бейнелеумен шектелмей, халықтың дүниетанымы, моральдық ұстанымдары мен құндылық жүйесін де көрсетеді. Көксүңгір, Боранқұм, Таутөбе, Тектұрмас сияқты жерлерге қатысты естеліктер арқылы оқырман өткеннің тіршілігімен, ауылдық өмір салтымен, мал шаруашылығы мен табиғатқа байланысты дағдылармен танысады. Сонымен қатар, аңыздардағы тарихи деректер мен халықтың бай тәжірибесі зерттеушілік қабілеттерді қалыптастыруға мүмкіндік береді, өйткені олар нақты бақылау мен қорытынды жасауға, зерттеу жүргізуге шақырады. Этномәдени тұрғыдан алғанда, бұл аңыздар қазақ халқының жерге, суға, табиғат құбылыстарына деген ерекше қарым-қатынасы мен тұрмыс философиясын көрсетеді. Аңыздарда бейнеленген табиғи ортаның ерекшеліктері, мал мен адам әрекеті арасындағы байланыс, тарихи орындардың сақталуы – барлығы этномәдени білімді ұрпаққа жеткізудің тиімді құралы болып табылады. Осылайша, Іңкәрдария аңыздары тек әдеби немесе ауызша мұра емес, сонымен бірге оқушылардың зерттеушілік құзыреттілігін қалыптастыруға, тарихи-мәдени танымын дамытуға және этномәдени құндылықтарды сақтау мен насихаттауға маңызды үлес қосатын дереккөзі болып табылады.